ေပှာန္ညးမလ်ဳင္ပေတွ္ ဗုဒၶဘာသာတအ္ဂွ္ ပႜဲဍဳင္မန္ ဂကူမန္တအ္ဂွ္ စြံအ႐ုီ လတူက်ာ္မပပရိနိဗၺာန္ သုီပန္ဇကုတုဲ ေ႐ွ္ေသွ္ဂွ္ရ ဗုီ႐ုပ္ပန္ဂွ္ ဂြံဆုႝေကတ္ ပႜဲဒှာဲဂကူမန္တအ္ဂွ္ရ။ ညံင္ရဵက်ာ္ပန္ အပႜဲဍဳင္ဗေဂါကုီ က်ာ္ေစတ႘တအ္ေလဝ္ နကုႝယဿဳက်ာ္ကႅိပန္ (ဗြဲႀကဵဒွ္အာ က်ာ္ကၜံဗန္)တအ္ဂွ္ေလဝ္ ဂြံဆုႝေကတ္ကုီရ။

၁။ ဂကူမန္ဂွ္ ဒွ္ကၜဳင္ ႏူအခိင္လုႝေရာ။

အတိုင္ဂကူမန္ပု႙ မပေတွ္လဝ္မၢး ပႜဲဘတ္ျဒကဝ္ဝြံ က်ာ္ပိဇကု က်ာ္ကကၠဳသန္၊ က်ာ္ေကာနာဂုီ၊ က်ာ္ကႆပ၊ က်ာ္ေဂါတမ မကလိေလာန္အာလဝ္တအ္ဂွ္ က်ာ္ကကၠဳသန္ မဒွ္က်ာ္ကၜာအိုတ္ဂွ္ ဒွ္ဂကူမန္ပု႙ရ။ ယဝ္ရေတဿာ္ရံင္ နကုႝသှာံ အတိုင္မကၜဳင္ႏူ အတၴကထာဗုဒၶဝင္မၢး က်ာ္ကကၠဳသန္ဂွ္ ကတုႝဒွ္လဝ္ ႏူႀတဵကၜံ အသင္ဃဲသှာံ ၆၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀ (6_*10¹¹ ) ဒွ္ရ။ သာ္ဂွ္ေတွ္ ဂကူမန္ပု႙ဂွ္ ဒွ္ဂြံလဝ္ သှာံကၜာႏူဂွ္ တဿာလအ္ေရာင္ဂွ္ ဟုီမာန္ရ။ စပ္ကုႝပ႐ူဝြံ ယဝ္ပု႙ဆက္လၛတ္ လတူသဿာပထဝ႘တအ္မၢး သဿာပထဝ႘တအ္ေလဝ္ လညာတ္တှဟ္ျခာတဵ ေရင္သကအ္အိုတ္ရ။ ညးမဒုင္ေကတ္ သဘဵဓဝ္မျပးတိတ္ ႏူအဖရိက (Out of Africa Theory - OOA)ဂွ္ဟုီ ေကာန္မှိဟ္ဖအိုတ္ဂွ္ ေစန္ဆက္ကၜဳင္ ႏူအဖရိကတုဲ စိုပ္သှာံၐိုတ္ ပန္လက္ဂွ္ ျပးဇးစပ္အာ ေဒသယူေအ႐ွ (ယူေရာပ္ေကုာံေအ႐ွ)ရ။ ညးမဒုင္ေကတ္ သဘဵဓဝ္အၿပံင္လွာဲေဒသဇ႘ (Multi-regional evolution theory)ဂွ္ဟုီ ေကာန္မှိဟ္တအ္ဂွ္ ဒွ္ကၜဳင္ ႏူအဖရိကသဿးဟြံေသင္ ပႜဲေဒသတှဟ္တအ္ေလဝ္ ကတုႝဒွ္ကၜဳင္လဝ္ ကၜာႏူၐါျပေကာဋိကိုဋ္သှာံေတအ္ရ။

စပ္ကုႝကိစၥဝြံတုဲ ႏူသှာံ ၁၉၈၇ဂွ္ ကြတ္ဂၜာဲေတှာဝ္ဒေတာဝ္ ဒ႘ေအန္ေအ (mtDNA) စဒွ္ကၜဳင္တုဲ သဿာပထဝ႘တအ္ေလဝ္ စကာကြတ္ဂွ္တုဲ ဂစာန္ဂၜာဲကၜဳင္သြဟ္ စပ္ကုေကာန္မှိဟ္ တဿာဂလိုင္ကုီေလဝ္ သြဟ္မြဲဓဝ္ဂွ္ ကုႝဟြံမာန္ကၜဳင္ဏီရ။ မှိဟ္ႏူအဖရိကေတအ္ဂွ္ ျပးစိုပ္အာ အလုံလိုက္မြဲ ၐိုန္ဒွ္မာန္ကုီေလဝ္ မှိဟ္ေဒသတှဟ္တအ္ေလဝ္ ကတုႝဒွ္ကၜဳင္လဝ္ ႏြံဒဿံင္ကုီေရာင္ဂွ္ ညးတအ္ေထင္ေကတ္ရ။

မှိဟ္မျပးတိတ္ကၜဳင္ ႏူအဖရိကတုဲ စိုပ္ကၜဳင္ေဒသဍဳင္မန္ဂွ္ ပႜဲဝင္သဓုီပု႙ဂွ္မၢး ဂကူသမိုင္ မန္ပု႙မေကာ္ဒဿံင္ ကေလာ္ဍာ္တအ္ဂွ္ စုႝကုႝလဿဳဟ္ ညးတအ္ပဒတဵဒဿံင္ ပႜဲတကအ္မေလ႐ွာ၊ ေအန္ဒဝ္န႘႐ွာတအ္ဂွ္ ဂြံဆုႝေကတ္ရ။ ႐ုပ္သာ္ညးတအ္ပၜန္ေလဝ္ လမၥံက္တုဲ ေသဿာန္ပါင္တုီ ဗုီကုႝဂကူအဖရိကာန္တအ္ စုႝကုႝလဿဳဟ္ရ။ အတိုင္သဿာပထဝ႘တအ္မဟုီမၢး မှိဟ္မၿပံင္တိတ္ ႏူအဖရိကတအ္ဂွ္ ဒွ္လဿေကုာံတမၛာအိုတ္ရ။ အတိုင္ဝင္သဓုီမဟုီေတွ္ ကေလာ္ဍာ္တအ္ဂွ္ ကၜဳင္ရပ္စဒဿံင္ ေကာန္ငၛာ္မန္တအ္ရ။

ဗုီလုႝဒွ္ဒွ္ရ အတိုင္ညးဂၜးတိတအ္ မစဿတ္သမၲီလဝ္ အေရဝ္မန္ပု႙ဂွ္ ဒွ္အေရဝ္တမ္မူလ သမၜဳင္က်ာအာ႐ွ (Austro-Asiatic)ဂွ္ကုီ ဂကူမန္ပု႙ေလဝ္ ဒွ္ဂကူတမ္မူလ သမၜဳင္က်ာအ႐ွမြဲဂွ္ ဟုီမာန္ကုီရ။ ဆဂး ယဿဳဂကူပု႙ဂွ္ ဗြဲမဗဗြဲကုႝအခိင္အခါဂွ္ ၿပံင္လွာဲကၜဳင္ဒဿံင္ေရာင္ဂွ္ ဟုီမာန္ရ။ ယဿဳမၢး မန္ ပု႙မေကာ္ဒဿံင္လဿဳဟ္ဂွ္ ဂြံဆုႝေကတ္ ပႜဲလိက္တဿအ္ ခေမန္ (ကမၺဳခ်ာ) မခ်ဴလဝ္ ႏူသှာံေအဒ႘ ၆-၇ဗြဝ္ကၜံဂွ္ (ရမည္)ရ။ ႏူဂွ္ စိုပ္ၐိုတ္ ေအဒ႘ ၉-၁၀ ဗြဝ္ကၜံဂွ္ ရာမဏ၊ တုဲပၜန္ ပႜဲလိက္တဿအ္မခ်ဴလဝ္ ေအဒ႘ ၁၀-၂၁ ပႜဲတကအ္ဂ်ာၐါဂွ္ (ေ႐ၼင္)၊ ပႜဲလိက္တဿအ္ႀသိဳင္နန္ဗုကာံ မခ်ဴလဝ္ ႏူေအဒ႘ ၁၁ ဗြဝ္ကၜံဂွ္မၢး (ေ႐ၼည္)တုဲ ပႜဲလိက္တဿအ္တှးထဝ္ လဿဳဟ္မႏြံဒဿံင္ တိုက္ထၞးၐင္ကံက္ မခ်ဴလဝ္ ႏူ၁၅ ဗြဝ္ကၜံဂွ္ ဂြံဆုႝေကတ္ ႐ၼန္၊ လဿဳဟ္ေတွ္ ပု႙ခ်ဴ (မန္/မည္)ရ။ ယဝ္ပု႙လၛတ္ ဗုီမလိက္မန္ ၿပံင္လွာဲဂွ္မၢး ပု႙ဂြံဆုႝေကတ္ ကၜာေတအ္ဂွ္ အခဝ္(ရ)လတူ(မ) ႏြံတဿာဂလိုင္ရ။  ဥပမာ ႐ၼိင္ - မိင္၊ မိေ႐ၼာက္ မမံက္)တအ္ ဒွ္တမ္ရ။

ဟိုတ္ဂွ္ရ ယဿဳဂကူပု႙ စေကာ္စကၜဳင္မန္ဂွ္ ႏူအခိင္လုႝဂွ္ ပု႙တအ္ေကတ္ဟြံဒးကုီေလဝ္ နဒဒွ္သက္သ႘လိက္ဂွ္ စဆုႝကၜဳင္ ႏူၐိုတ္ ႀတဵဗြဝ္ကၜံေတအ္ရဂွ္ သက္သ႘မံက္ဒဿံင္ လတူလိက္တဿအ္ဂမၜိဳင္ရ။

၂။ ေယန္သှာင္အခိုက္ကှာမန္ဂွ္ ကၜဳင္ႏူလုႝေရာ။

ဂကူမန္ဂွ္ ဒွ္ဂကူတမ္မူလရးေအ႐ွမြဲတုဲ ေယန္သှာင္အခိုက္ကှာမန္ ဗြဲမဂၜိဳင္ဂွ္ ဒွ္ကၜဳင္ႏူမန္တအ္ေဟင္ရ။ ဗြဲႀကဵ ဟိုတ္ႏူပေရင္ေဝါဟာမှိဟ္ ေဇှာ္ေမာဝ္ကၜဳင္တုဲ ေကၜာအ္ကႜ ကုဂကူတှဟ္ ဗြဲေတဿင္ဂကူေအန္ဒိယ်တအ္ဂွ္ ဂၜိဳင္ကၜဳင္တုဲ ေယန္သှာင္အခိုက္ကှာေအန္ဒိယ်တအ္ေလဝ္ လုပ္ႏွဵအာ ပႜဲေယန္သှာင္မန္ႏြံညိညကုီရ။

ဥပမာ ပု႙ရံင္အာ အပႜဲအရာကြိင္ကြိဳက္မၢး ကြိင္ကြိဳက္လၛႝဳတအ္ဂွ္ ကၜဳင္ႏူေအန္ဒိယ်တုဲ ကြိင္ကြိဳက္လၛႝဳ မပတံ ကုက်ာံ၊ ျဂဝ္၊ ဗာတ္ကိုင္၊ ဗာတၲလာ၊ စံင္တအ္ဂွ္ ဒွ္ကြိင္ကြိဳက္ အခိုက္ရမ္သာင္မန္ေဇတ္တ္ရ။

ပႜဲကာလဗ႘ၿဇ႘ ၃ ဗြဝ္ကၜံဂွ္ သဿိင္အေသာက(ဗ႘ၿဇ႘ ၂၇၃-၂၃၂) ရးေအန္ဒိယ် လုပ္သီေကတ္ဍဳင္ကာလိန္ဂ (Karlinga) လဿဳဟ္မေကာ္ခဵစ ဍဳင္ၾသရိႆ (Orissa)ဂွ္ ဆၐိုတ္ဂစိုတ္ေကၜအ္ ေကာန္ဍဳင္ကာလိန္ဂတအ္ သဿးဟြံေသင္ သုီကုႝရပ္ေဂၜင္ဏာ နဒဒွ္ဂၜဲဳ ဗှတ္မြဲကိုဋ္မသုန္လက္ျပင္ရ။ ကာလဂွ္ ေကာန္ဍဳင္ကာလိန္ဂ ညးမေသွ္ေသဿဟ္တအ္ ေဖက္ပဲါဘဲလမ်ီဳတုဲ ေျဒပ္ဒဵလုပ္ကၜဳင္ဍဳင္မန္တုဲ ေယန္သှာင္အခိုက္ေအန္ဒိယ်ဂွ္ စလုပ္ႏွဵကၜဳင္ ပႜဲဂကူမန္ရ။

၃။ အေရဝ္မန္ဂွ္ မုဒွ္အေရဝ္မုေရာ။

အေရဝ္မန္ပု႙ မဟုီဒဿံင္လဿဳဟ္ဂွ္ ဟိုတ္ႏူဒွ္အေရဝ္ဂကူတမ္မူလ ရဲသမၜဳင္က်ာအာ႐ွတအ္မဟုီတုဲ သဿာလၛတ္ကြတ္အေရဝ္ (Ethnologue) ဂၜးတိတအ္ ေကာ္ခဵေပၜာပ္လဝ္ ပႜဲအေရဝ္သမၜဳင္က်ာအာ႐ွ (Austro-Asiatic အဝ္သၾတဝ္ေအယွေတတ္) ရ။ အဝ္သၾတဝ္ မဒွ္နကုႝဘာသာဂရိတ္ဂွ္ ဂြံအဓိပၸါယ္သမၜဳင္က်ာ။ ဂကူမဟုီအေရဝ္သမၜဳင္က်ာေအ႐ွတအ္ဂွ္ ဟိုတ္ႏူပဒတဵလဝ္ ဗြိဳင္တိဍာ္လွဲလးေလာန္တုဲ (သကုတ္ေအ႐ွအဂှဲမြဲ ကုႝ ေအန္ဒိယ် သကုတ္ဗဿံက္) ဗြဲႀကဵ ဟုိတ္ႏူပေရင္စုက္လုက္ ေရင္သကအ္ေအာန္အာကုီ ဟိုတ္ႏူမြဲဂေကာံကုႝမြဲဂေကာံ စုက္လုက္ေယန္သှာင္တဿိ ဥပမာ ဗ႘ေယတ္နာမ္ဂွ္ စုက္လုက္ ကုၾကဳက္ဂၜိဳင္တုဲ အေရဝ္ၾကဳက္လုပ္ဂြံပႜဲညးတအ္တုဲ အေရဝ္တအ္ဂွ္ တှဟ္ျခာကၜဳင္ရ။

အေရဝ္သမၜဳင္က်ာေအ႐ွတအ္ဂွ္ လဿဳဟ္မၢး နကုႝယဿဳတှဟ္ျခာ ၁၆၈ ဂကူ ဟုီဒဿံင္အိုတ္ရ။ ပႜဲဂွ္ ကေလင္ပၚပၜန္ေတွ္ ဂကူမန္ခမာဂွ္ ႏြံ ၁၄၇ ဂကူ၊ ဂကူမုႏၵ (Munda) မပဒတဵပႜဲေအန္ဒိယ်ဂွ္ ၂၁ ဂကူရ။

မန္ပု႙ဂွ္ စပ္ကုႝပေရင္ဗုဒၶဘာသာဂွ္ ၐိုန္ရအေရဝ္ပါဠိ လုပ္ႏွဵႏြံကုီေလဝ္ စှးအေရဝ္ဂွ္ ဗြဲမဂၜိဳင္ေတွ္ မအေရဝ္မန္ေဇတ္တ္ဂွ္ ေသွ္ဒဿံင္ဖိုဟ္ရ။ ဥပမာ ကုသုႝ (ပါဠိလုီ)၊ ခိုဟ္ (မန္)။ ဘာသာ (ပါဠိ) ေကြတ္ (မန္)။

၄။ မန္စခ်ဴလိက္ ႏူအခိင္လုႝေရာ။

လိက္မအခဝ္မန္ စကာဒဿံင္လဿဳဟ္ဝြံ ၐိုတ္သဿာသုေတသနတအ္ မဆုႝညာတ္ေကတ္လဝ္မၢး စခ်ဴကၜဳင္ ႏူသှာံၐိုတ္ ေအဒ႘ ၄၀၀ ဗြဝ္ကၜံေတအ္ဟုီမာန္ရ။ ေပှာဝ္ဂကူဂမၜိဳင္ အပႜဲေအ႐ွအဂှဲတအ္ဂွ္ ဂကူမန္ပု႙ စခ်ဴလိက္ကၜာအိုတ္ရ။ မန္ပု႙ေကတ္နဲကဲ ဗုီမအခဝ္ ပလႅဝတုဲ ဗဒွ္တိုန္အခဝ္မန္ရ။ ရမ္သာင္မန္ဂွ္ ဟိုတ္ႏူဒွ္ရမ္သာင္ မဍိဳက္ေပင္တဵ ကုၿဇိဳဟ္သာ(ဂ႐ုလဟု)တုဲ ဆၐိုတ္မအခဝ္ပလႅဝသဿးဂွ္ ဟြံ႐ုံဂပ္တုဲ ညံင္ဂြံကိတ္ည႘ ကုရမ္သာင္ဇကုဂွ္ ဖန္ဖဒွ္လဝ္ရ။ ဥပမာ ရမ္သာင္ (ၐ)ဂွ္ ပႜဲပလႅဝတအ္ ဟြံမြဲတုဲ ႏူစခှံဗဒွ္ပတိုန္လိက္ေတအ္ဂွ္ေဟင္ မန္ပု႙စခှံဗဒွ္လဝ္ အခဝ္ ၐ နကုႝနဲကဲဇကုကုႝဇကုတုဲ ဒှာဲမဒွ္ရမ္သာင္ၿဇိဳင္ ၐ မဒွ္အခဝ္ ဢ ဂွ္ နကုႝအခဝ္ မ ကြက္ ဗ (မၺ)တုဲ ပတိတ္ကၜဳင္ရမ္သာင္ ဢ ရ။

ဆဂး ပု႙တအ္ ဒးစြံသတိမြဲဂွ္ ဂကူမန္ပု႙ဂွ္ ႏူကၜာေအဒ႘ ၄၀၀ ဗြဝ္ကၜံေတအ္ဂွ္ ပေရင္တုႝလြ႘ ပေရင္သြံရာန္ဗှိက္ နကုႝဂၜဳင္ဂွ္ ႏြံဒဿံင္ရတုဲ အခဝ္မန္ေလဝ္ ဒးေကင္ႏြံလဝ္တုဲတုဲမာန္ေရာင္ဂွ္ ေစွ္စိုတ္ရ။ ဗြဲႀကဵ ဟိုတ္ႏူဆုႝဂဗ ကုရဲပလႅဝတအ္တုဲ အခဝ္ညးတအ္ဂွ္ ဒးဂှပ္ဂၜိဳင္တုဲ ဆက္စကာအာ အခဝ္ညးတအ္ဟာဂွ္ ေထက္ကုႝဒးဆက္လၛတ္ရ။

၅။ လက္သန္ဂကူမန္ဂွ္ မုေရာ။

ဂကူမန္ဂွ္ ဒွ္ဂကူတမၜာမြဲတုဲ လက္သန္က်ာ္ႀသ႘ေကာန္ဂကူေလဝ္ ဗြဲမဗဗြဲ ကုအေခတ္ဂွ္ ႏြံတဵတှဟ္ျခာအိုတ္ရ။ ရံင္ကုႝေကြတ္မန္တအ္ မပေတွ္ကၜဳင္ကေလာ္သၛိ ႏူတမၜာတမၜာေတအ္တုဲ လက္သန္သေကၤတကေလာ္သၛိဂွ္ ဒွ္ယာတ္ဗတာင္(ဗု) ယာတ္ဗေကတ္တုဲ သာ္ဗုသာ္ဗေကတ္ဂွ္ ဒွ္လက္သန္ဂကူမန္ရ။ တုဲပၜန္ ကယ်ိဳင္မန္ ပု႙မစဿတ္သမၲီလဝ္ တၛဲဏအ္ဂွ္ေလဝ္ ေပင္တဵဒဿံင္ နကုႝအသာ္ဗု အသာ္ဗေကတ္ကုီရ။ တုဲပၜန္ ရန္ကုႝက်ာ္ကုႝလဝ္ပ်းဒိုဟ္ ပႜဲဍဳင္ဗေဂါတုဲ ႐ုပ္ၐိုပ္ဂွ္ေလဝ္ ဒွ္လက္သန္ ေကာန္ဂကူမန္ကုီရ။

ယဝ္ကေလင္ရံင္ လက္သန္ဍဳင္မန္ပု႙ေႀတံတအ္မၢး မန္ပႜဲေခတ္ဒြါရဝတ႘တအ္ဂွ္ ဟိုတ္ႏူလ်ိဳင္ပေတွ္ ဗုဒၶဘာသာတုဲ ႐ုပ္ဓမၼစက္ဂွ္ ညးတအ္ပလဝ္ ႐ုပ္လက္သန္ဍဳင္ညးတအ္၊ မန္ဍဳင္သဓုီဂွ္ ဟိုတ္ႏူဂြံဇှးေကတ္ ကေလာ္ဍာ္ နကုႝ႐ုပ္မႏုႆ႘ဟတုဲ ႐ုပ္မႏုႆ႘ဟဂွ္ ဒွ္လက္သန္ဍဳင္သဓီု၊ မန္မုတၲမတအ္ဂွ္ ႐ုပ္စိင္ဗတာင္ဂွ္ ဒွ္လက္သန္ ဍဳင္ညးတအ္၊ မန္ဍဳင္ဟံသာဝတ႘ ဗြဲႀကဵ ကာလစိုပ္လက္ထက္ တၜညးရာဇာဓိရာဇ္ဂွ္ ရးမန္သုီဖအိုတ္ ညးပေကာံ နဒဒွ္မြဲဍဳင္ဓဝ္မာန္အာဂွ္ ပေတဿင္ကုက်ာ္ႀတဲ မကုႝလဝ္ပ်းဒိုဟ္ ကုၐိုပ္ထဝ္ၐါဂွ္တုဲ ႐ုပ္ၐိုပ္ထဝ္ဂွ္ ဒွ္လက္သန္ရးမန္ပိ။ လဿဳဟ္ ၐိုန္ရဍဳင္ဟံသာဝတ႘ဂွ္ ဒးဒုင္ပၜံင္ဏာ ကုဗဿာတုဲ ပေတဿင္ ကုဍဳင္ဇကုဂွ္တုဲ ႐ုပ္ၐိုပ္ဂွ္ ဒွ္အာ႐ုပ္စှးဂကူမန္ရ။

၆။ လ်ဳင္ပေတွ္ဂကူမန္ဂွ္ မုေရာ။

ဂကူမန္ပု႙ တၛဲဏအ္ ၉၉ကႜိဳပ္ကၜံျပင္ဂွ္ လ်ိဳင္ပေတွ္ဗုဒၶဘာသာ ေကုာံ ဘာသာဗ႘ဇဇကု ပြမေ႐ွ္ေသွ္ကေလာ္သၛိ။ ပြမေ႐ွ္ေသွ္ကေလာ္သၛိဝြံ ဒွ္အရာမထိင္ဒဝ္ ေတှာဝ္ဒေတာဝ္ဇကုမြဲကုီ ဟုီမာန္ရ။ မှိဟ္မြဲမြဲ တှဟ္နဂြံတီ မဗ႘ဇဂကူဇကုမၢး ဒးရံင္ဇုက္ကေလာ္ဇကုရ။ မအေရဝ္ကေလာ္ဂွ္ ဒွ္မအေရဝ္မန္ေဇတ္တ္ မဂြံအဓိပၸါယ္ မတုပ္ကုမအေရဝ္ဝိညာဏ္ မဒွ္အေရဝ္မန္ပု႙ လြ႘လပွ္ဗၥလဝ္ ႏူပါဠိရ။ ရံင္ကုႝမအေရဝ္ ဂကူဗဟနာ (Bahnar) ႏူဍဳင္ဗိေယတ္နာမ္ မဒွ္ေတှာဝ္မန္-ခမာမၢး ကေလာ္ဂွ္ ညးတအ္ေကာ္စက်ာ္ရ။ ရံင္ေကတ္ကုႝ ဟိုတ္သာ္ဝြံတုဲ ဒဒွ္ရ မန္ပု႙ေ႐ွ္ေသွ္ကၜဳင္ကေလာ္သၛိ (ဝါ) ဝိညာဏ္ဇုဇဵဗဵလဇကု ႏူအခိင္လအ္ေကြဟ္ဟ္ရဂွ္ ဟုီမာန္ရ။

တုဲပၜန္ ဟိုတ္ႏူေ႐ွ္ေသွ္ကေလာ္သၛိတုဲ ဒွ္ဟိုတ္ကုႝအႏၲရာဲ ကုပု႙တအ္ဂွ္ ဟြံဂြံဆုႝေကတ္ရ။ ဥပမာ ညးဟုီ ကေလာ္တုပ္ လၸဒက္အိန္ထံင္ ယဝ္ဒက္မၢး ကေလာ္ကှာန္၊ ကေလာ္ကှာန္မၢး ေကာန္ဇာတ္တအ္ဂွ္ ဝဲဟြံဍိဳက္ေပင္ ဒွ္မာန္။ ဒဒွ္ဝြံ အစာသိပၸံတအ္ေလဝ္ စုႝဒှာဒဿံင္ ညံင္မသကေလာၾကပ္ပ္တအ္ ဟြံေစွ္ဒှာဲညးသကအ္ရ။ ယဝ္ရေစွ္ဒှာဲမၢး ေကာန္ဇာတ္တအ္ဂွ္ ဝဲလုီ စိုတ္လုီဒွ္မာန္ရ။ တုဲပၜန္ ဂြံစှေတဿင္ေတွ္ ဒးပတိုန္ဗစကေလာ္သၛိဂွ္ေလဝ္ ဒွ္ဟိုတ္ပု႙ဂြံဗွ္ဗှဳဟ္ ဂုန္မိမပု႙တမၜာတမၜာတအ္ရ။ ကာလဒးေလွ္ကေလာ္ပၜန္ေလဝ္ ဒွ္ဟိုတ္ပု႙တအ္ ဂြံပေကာံ မသေကာေဒအ္ ေရင္သကအ္ပၜန္ရ။ မသကေလာေကာေဒအ္ ဂြံေကာံေရင္သကအ္ မြဲမြဲအလန္ဂွ္ ဟြံေလာဲသြာရ။

၇။ ဟိုတ္ႏူလိင္တှဟ္ျခာတုဲ ပႜဲျပေဝဏ႘မန္ဂွ္ ပၚလဝ္ကဆံင္မှိဟ္ ႏြံကုီဟာ။

နကုႝအခိုက္ျပေဝဏ႘မန္ဍာံဍာံမၢး ပေရင္ပၚကဆံင္ ဍႝဳဍိဳက္လတူမှိဟ္ၿဗဵတအ္ ဟြံမြဲ။ မုဟိုတ္ေရာဟုီမၢး ပု႙ရံင္ပႜဲေဝါဟာ ဗုီမန္ပု႙မဟုီဒဿံင္တအ္မၢး ၾကပ္အိုတ္ (မိမ) မိဂွ္ပု႙ဟုီကၜာ၊ တုဲပၜန္ (ဍဳင္မိတိမ) တုဲပၜန္ ပု႙ကေလင္ရံင္ ပႜဲရာဇာဝင္ပၜန္ရ မှိဟ္ၿဗဵေကင္ဒွ္ဨကရာဇ္ ပႜဲရးေအ႐ွဂွ္ ဍဳင္မန္ပႜဲဗေဂါ တၜညးမိစဵဗု၊ ဍဳင္မန္ပႜဲဟရိပုၪၨယ်ဂွ္ တၜညးစမၼာေဒဝ႘တအ္ဂွ္ ဂြံဆုႝေကတ္ဒဿံင္ရ။

တုဲပၜန္ ပႜဲဝင္ဍဳင္ဟံင္သာဝတ႘ပၜန္ရ ႐ုပ္က်ာ္ႀသ႘ဂကူမန္ မဒွ္႐ုပ္ၐိုပ္ထဝ္ၐါဂွ္ ႐ုပ္ၐိုပ္ေဢာအ္ဍဳန္ဒဿံင္ လတူ႐ုပ္ၐိုပ္ကဿက္ဂွ္ ဂြံဆုႝေကတ္ရ။ ေသၛဝ္ေဂၜပ္နကုႝမတ္စိတၲေဗဒမၢး ယဝ္ရညးတအ္ေစွ္စိုတ္ ဒဒွ္ရေဢာအ္ဂွ္ ဒွ္အရာမယုတ္သဝ္မၢး ဗုီလုႝေလဝ္ ညးတအ္ဂြံဆက္ခ်ဴအာ အတိုင္ဂွ္ ဒွ္ကၜဳင္ဟြံမာန္ရ။ တုဲပၜန္ ပႜဲသၜပတ္မူလမူလ႘ မဒွ္သၜပတ္ေကြတ္မန္တမၜာဂွ္ ညးတအ္ဗမံက္ထၞးလဝ္ မှိဟ္ၿဗဵမှံဳယဿဳ ဣတွင္သင္ဂသ႘ ကတုႝဒွ္ကၜာအိုတ္တုဲ မှိဟ္ၿဗဵဂွ္ရ ဒွ္မှိဟ္မနိမိတ္ဗဒွ္လဝ္ သတ္တိရစၧာန္ဇေမှာ္ဇေမှာ္တအ္ ေကုာံ ေကာန္မှိဟ္တအ္ရ။ ယဝ္ရပု႙ ဒးပေတာအ္ၐတ္ ကုသၜပတ္ပထမကဝ္ ႏူဘာသာခေရတ္တအ္မၢး ညးတအ္ဗမံက္လဝ္ က်ာ္ဂမ်ိဳင္ဗဒွ္ကုႝ မှိဟ္ႀတံဳကၜာတုဲ သြက္မှိဟ္ႀတံဳဂွ္ ဂြံဒွ္သကအ္ေလၛာဝ္တုဲ ဂၜံက္ေကတ္ဇုတ္ထကဲမြဲဒကုတ္ ႏူမှိဟ္ႀတံဳဂွ္တုဲ ဗဒွ္လဝ္မှိဟ္ၿဗဵရ။

ဆဂး ပႜဲမန္ပု႙ မလြ႘ေကတ္ေကြတ္ဝါဒသအာင္ဂွ္ေဟင္ ဒဒွ္ရ မှိဟ္ၿဗဵဂွ္ ဒွ္မှိဟ္ပါရမ႘သဝ္တုဲ ဖ်ဝ္လဝ္ကဆံင္ႏြံဂွ္ ဂြံဆုႝေကတ္ရ။

ဗုီ႐ုပ္ ဗှဳဟ္ဗ႐ုိတ္ ပိတှဳင္ မခဲါဂြံ ႏူဒတန္မန္ေႀတံ ပႜဲၐင္ထံင္ (ကြာန္ထံင္) ကုႝ ၐင္ေခ်င္ (ကြာန္ေခ်င္)

၈။ ဂကူမန္ ဖန္ဗဒွ္ပတိုန္လဝ္ ကြတ္ဂတာပ္ေခတ္ ႏြံဒဿံင္ကုီဟာ။

ကြတ္ဂတာပ္ေခတ္ဂၜးတိဂွ္ စကၜဳင္တမ္ ႏူဂကူမန္တအ္ရ ဟုီမၢး ဟြံေဗၜတ္ရ။ မုဟိုတ္ေရာမၢး ဂကူဂၜးတိဏအ္သုီဖအိုတ္ဂွ္ ဂကူမန္ပု႙ဂွ္ ဒွ္ဂကူမဆုႝေလာဟဗ႐ုိတ္ကၜာအိုတ္ရ။ နကုႝဗ႐ုိတ္ဂွ္ေဟင္ ဒုင္တမ္တုဲ ခှံဗဒွ္ပတိုန္ ကြတ္ဂတာပ္ေခတ္တှဟ္ဟ္ စုႝကုႝဒွ္ကၜဳင္အကာဲအရာတၛဲဏအ္ရ။ တုဲပၜန္ ကြတ္တုႝေႀသာံဍာ္ေလဝ္ မန္ပု႙ရ စဖန္လဝ္ကၜာအိုတ္ရ။

ႏူကၜာေတအ္ မှိဟ္တအ္ေစွ္လဝ္စိုတ္ ဂကူၾကဳက္တအ္ ဆုႝဗ႐ုိတ္ကၜာအိုတ္တုဲ ကြတ္ဂွ္ ႏူတဲၾကဳက္ စိုပ္အာရးသဿဝ္က်ာေအန္ဒိယ် ႏူဂွ္ စုိပ္အာရးပလိုတ္ေတအ္ရ။ ဆဂး ကာလစိုပ္သကၠရာဇ္ ၁၉၇၆ သဿာသုေတသန ဒံက္တာေခ်တ္သတာ ဂဝ္ေမန္ (Dr. Chester F. Gorman) ႏူတကၠသုႝ (University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology) ကုႝ ဒံက္တာဖ႘ေသတ္ ဆေရာင္ဝံသ (Pisit Charoenwongsa) ႏူ (Fine Arts Department of Thailand)တအ္ လၛတ္ဒတန္မန္ေႀတံ ဒှာဲကြာန္ၐင္ေခ်င္ (Ban Chiang) ပႜဲဍဳင္ေသံလဿဳဟ္ဂွ္ ညးတအ္ဂြံဆုႝေကတ္ ဗှဳဟ္ဗ႐ုိတ္တအ္တုဲ ညးတအ္စမ္ရံင္ နကုႝနဲကဲေရဒ႘ယဝ္ကာဗန္ ၁၄ တုဲ ညးတအ္ဂြံတီေကတ္ ဒဒွ္ရ မန္တအ္စဆႝုဗ႐ုိတ္ ႏူအခိင္အၾကာဗ႘ၿဇ႘ ၃၆၀၀-၂၉၀၀ ေတအ္ရတုဲ ညးဂၜးတိတအ္ ဒုင္ေကတ္တဲ ဒဒွ္ရ လတူဂၜးတိဏအ္ မှိဟ္မဆုႝဗ႐ုိတ္ကၜာအိုတ္ဂွ္ ဒွ္ဂကူမန္ ႏူေဒသၐင္ေခ်င္တုဲ လဿဳဟ္မၢး ဂေကာံယူေနတ္သဂဝ္ (UNESCO) မဒွ္ဂေကာံပဿင္ပဿဲအာဲကဿာဲေႀတံ သဿဝ္ကုလသမဂၢဂွ္ စဿတ္သမၲီမင္မြဲလဝ္ ဒှာဲဂွ္ရ။ ကေပါတ္ေလာဟဗ႐ုိတ္ မဆုႝပႜဲၐင္ေခ်င္ဝြံ ပြိဳင္ ၁၅၀၀ သှာံျပင္ ျပဟ္ႏူကေပါတ္ေလာဟဗ႐ုိတ္ မဆုႝပႜဲဍဳင္ၾကဳက္ဏီရ။

၉။ မန္စဒက္ပၲန္ဍဳင္ကၜာအိုတ္ဂွ္ ႏူအခိင္လုႝေရာ၊ ပႜဲဒှာဲလုႝေရာ။

ဂကူမန္္ဂွ္ ႏူကၜာေခတ္ ဟြံဂြံစဿတ္သမၲီဝင္ေတအ္ဂွ္ရ ဒွ္ကၜဳင္ဂကူမေယန္သှာင္ (Civilisation)မြဲတုဲ ဗုီပကင္ရင္အုပ္ဓုပ္ေလဝ္ ႏြံကၜဳင္ ႏူကၜာေခတ္ ဟြံဂြံစဿတ္သမၲီဝင္ေတအ္ဏီဂွ္ ဟုီမာန္ရ။ အတိုင္ဝင္မခ်ဴဂတာပ္ဂွ္မၢး ပႜဲတိဍာ္ဍဳင္မန္တၛဲဏအ္ဂွ္ မန္ပု႙စပတန္ကၜဳင္ဍဳင္ ပႜဲသဓုီ ပႜဲဍဳင္ပါဒဂွ္ ႏူကၜာက်ာ္ႀတဲေဂါတမ ဟြံကတုႝဒွ္ဏီ ၐိုတ္ ၅၀၀ သှာံ ဗ႘ၿဇ႘ ၁၀၈၉ေတအ္ရ။ ပြိဳင္ ၂၁၄၆ သှာံ ဗြဲမၐိုဟ္သိုဟ္ ဍဳင္ဂွ္တန္တဵဒဿံင္တုဲ ဗြဲႀကဵ စိုပ္ေအဒ႘ ၁၀၅၇ ဂွ္ဗဿာဗုကာံတအ္ ကၜဳင္ဗတိုက္ပၜံင္ေကတ္ဏာရ။ စႏူဂွ္တုဲ အတိုင္အခိုက္အလိုက္ ကြတ္မန္တအ္ သုီဖအိုတ္ဂွ္ ဗဿာတအ္ေပၜာပ္စုတ္ ပႜဲေဍဟ္တအ္တုဲ ေယန္သှာင္မန္ ကုႝ ေယန္သှာင္ေဍဟ္တအ္ ၾကပ္အာညးသကအ္ရ။ ပဲါႏူဍဳင္သဓုီတုဲ ဒှာဲတှဟ္ ပႜဲဟံင္သာဝတ႘ေလဝ္ ဒက္ကၜဳင္လဝ္ ဍဳင္တှဟ္ျခာ ႏူသှာံခေရတ္ ေအဒ႘ ၅၇၂ တုဲ ကာလဗဿာဗုကာံကၜဳင္ဗတိုက္ဍဳင္သဓုီဂွ္ ဟံင္သာဝတ႘ေလဝ္ လုီအာကေရာမ္ဂွ္ကုီရ။ ဆဂး မန္တအ္ဂွ္ ကေလင္ပၜန္ဂတးဒဿံင္တြႝဳတုဲ ဍဳင္ဗၜးၐးမန္ဂွ္ မန္တအ္ ကေလင္ဒက္ပတန္မာန္ကၜဳင္ဒဿံင္ရ။

 ပဲါႏူသဓုီ၊ ပါဒ၊ ဟံင္သာဝတ႘တုဲ ပႜဲေဒသဍဳင္ေသံလဿဳဟ္ဂွ္ေလဝ္ မန္ပု႙ပတန္ကၜဳင္လဝ္ဍဳင္ တဿာလအ္ကုီရ။ အတိုင္လိက္စဿတ္သမၲီၾကဳက္ မခ်ဴလဝ္ ပႜဲသှာံၐိုတ္ ေအဒ႘ (၂၄၅-၅၀)ဂွ္ ကလုတ္ႏူဍဳင္ၾကဳက္ မှံဳယဿဳကံင္တာဲ ကုႝျဇဴေယ်န္ အာေဝင္ဍဳင္ဖူနာန္ သြက္ဂြံဟုီဂး ပ႐ူသြံရာန္ဗှိက္ ကုဍဳင္ေအန္ဒိယ်ရ။ ဍဳင္ဖူနာန္ဟုီဂွ္ ဒွ္ယဿဳဍဳင္ နကုႝရမ္သာင္ၾကဳက္တအ္ရ။ (ယဿဳဗုီမန္ေဇတ္တ္ဂွ္ ေကတ္ဟြံဒးဏီ) အတိုင္အစာဝင္တအ္ မေစွ္လဝ္စိုတ္ ဒုင္လဝ္တဲဂွ္မၢး ဍဳင္ေဇှာ္ဖူနာန္ဝြံ ႏြံဒဿံင္ပႜဲဒှာဲအူထံင္ (Ù Thòng) ပြိဳင္ဍဳင္သုဖါန္ပူရ႘ ပႜဲဍဳင္ေသံလဿဳဟ္ရ။ ဍဳင္သဿတ္ မပတံ ကုဍဳင္သန္(ဍဳင္မသုန္) မှံဳပႜဲလပၚဗဿံက္ေတွ္ ပၛံက္ၐ႘ေသံ လပၚပလိုတ္ေတွ္ ၐ႘မတၲမ ဒှာဲဍဳင္တှင္သ႘ ဗိက္တအ္ဂွ္ ႏြံသဿဝ္ဍဳင္ဖူနာန္ဖအိုတ္ရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ ကဿိန္ဍဳင္ဖူနာန္ဝြံ ဒွ္ေသှာတ္ဍဳင္ပံင္ေကာံ ဟုီမာန္ရ။

ႏူဂွ္ ကာလစိုပ္ ေအဒ႘ (၅၈၉-၉၀၇)ဂွ္ ယဿဳဍဳင္ဒြါရဝတ႘ဂွ္ ဂြံဆုႝေကတ္ ပႜဲေဒသနခန္ပထုံ မဒွ္ေဒသလေဒါဝ္ဍဳင္ေသံဂွ္ပၜန္ရ။ ဍဳင္မန္ဟရိဗုၪၨယ် အဆက္ဒြါရဝတ႘ဂွ္ မဒးဒုင္ပၜံင္ဏာ ကုေသံ ႏူသှာံ ေအဒ႘ ၁၂၉၂ေတအ္တုဲ ဍဳင္မန္ဟံသာဝတ႘ဂွ္ ဒးဒုင္ပၜံင္ဏာ ကုႝဗဿာအလန္လကၠရဵအိုတ္ ပႜဲသကၠရာဇ္ခေရတ္ ၁၇၅၇၊ သကၠရာဇ္ဍဳင္ ၁၁၁၉ ဂိတုပသာ္ဒစာံေစြက္ဂွ္ရ။

၁၀။ ဍဳင္ဗေဂါကုႝဂကူမန္ဂွ္ မုဟိုတ္ဂြံပရးေကၜအ္ ဟြံဂြံေရာ။

တၛဲဏအ္ ပု႙တအ္ပံက္ရံင္မအခဝ္မန္ (Mon)ပႜဲျပကိုဟ္ပြံက္မေဝါဟာတအ္မၢး ပု႙ဂြံဆုႝေကတ္ မန္မဒွ္ဂကူေကာန္ဍဳင္ဗေဂါ ရဵသာ္ဝြံ ညးတအ္ပံက္လဝ္ဂွ္ ဂြံဆုႝေကတ္ရ။ တုဲပၜန္ တၛဲဏအ္ဟုီေတွ္ ဟုီပ႐ူဂကူမန္ေတွ္ ေဝင္ပဲါေကၜအ္ ႐ုပ္ၐိုပ္ဟြံဂြံရ။ ဂလိုင္လုႝဂကူမန္တအ္ ေစာဲစပ္ ကု႐ုပ္ၐိုပ္ဂွ္ ဒွ္သြဟ္ ဂလိုင္လုႝမန္တအ္ ေစာဲစပ္ ကုဍဳင္ဟံသာဝတ႘ ေကာ္ဂး ဍဳင္ဗေဂါဂွ္ ဟုီမာန္ရ။ တုဲပၜန္ ဍဳင္ဗေဂါဂွ္ ဒွ္ဍဳင္ေဇှာ္မန္ အလန္လကၠရဵအိုတ္တုဲ ႐ုင္ဘုတ္ဘာက်ာ္ မဒွ္ကြတ္တဲဂကူမန္ မဒွ္အရာ မသၜဳင္ပတိုန္ကုႝစိုတ္ဓါတ္ သြက္ဂြံစြံငၛဳဟ္မး ေကတ္စဂုန္စရာဲ လတူဂကူတအ္ေလဝ္ ႏြံဒဿံင္လတူဗေဂါဂွ္ ဂၜိဳင္ေကြဟ္ဟ္ရ။

ကေလင္ရံင္အာဝင္ပၜန္ေလဝ္ ႏူစတိဒိုဟ္ တိၐတ္တ္ စကတုႝဒွ္ကၜဳင္ဂွ္ရ မှိဟ္ဂကူတှဟ္ဟ္တအ္ ကၜဳင္ေဖ်ဟ္ဇိုင္ ကၜဳင္ဟန္ေကတ္ဒဿံင္ တိဍာ္ဗေဂါဂွ္အိုတ္ကုီေလဝ္ ဆဂး အတိုင္ပဿိက္က်ာ္ႀတဲဂွ္ သဿိင္အိန္တအ္အ ဒးရႏုက္ဗေပင္ကုႝတုဲ သဿိင္မန္သမလကုႝဝိမလ ေကာေဒအ္ညးၐါ ပတန္ဍဳင္မန္မာန္ကၜဳင္ လတူဍဳင္ဗေဂါဂွ္ရ။

ႏူအခိင္က်ာ္ႀတဲေဂါတမ ကလိဂြံဒစာံဝွ္ မကႛကၜဳင္ ဍဳင္သဓုီဂွ္ ဒှာဲဍဳင္ဗေဂါဝြံ ဒွ္ဒဿံင္ၐ႘ေဇှာ္တုဲ ကအ္ဗတ႘ဆအယာံမာတ္ ၐိုပ္မြဲဍဳန္ေဟင္ စမံက္ဒိုဟ္တိုန္ရ။ အေဃာက်ာ္ႀတဲ မေဂၛင္ကၜဳင္ဒဿံင္ဂွ္ က်ာ္ႀတဲဂြံညာတ္ေကတ္ ၐိုပ္ၐါ ၐိုပ္ေဢာအ္ဍန္ဒဿံင္ လတူၐိုပ္ကဿက္ဂွ္တုဲ ကုႝလဝ္ပ်းဒိုဟ္ (ဒှာဲဝြံ အဲက်ာ္ပပရိနိဗၺာန္တုဲ ကလိေလာန္အာ ၁၁၁၆ သှာံမၢး ေကာန္ဂကူမန္ၐါ သမလကုႝဝိမလ သကၜဳင္ပတန္ဍဳင္မြဲတုဲ ဒွ္ရာဇာထာန႘မန္ မလ်ဳင္ၿဇိဳင္သႜိဳက္ သာသှာအဲက်ာ္ ဗြဲမေလာန္ရ။)

ရံင္ကုႝပိုဒ္ဝြံတုဲ ဍဳင္ဗေဂါဂွ္ ဒွ္ဍဳင္က်ာ္ႀတဲမဒုင္လဝ္ဂတိပါင္ သြက္ဂြံဒးဒွ္အာ ဍဳင္မန္ထာဝရမြဲတုဲ ဒွ္ဍဳင္က်ာ္ႀတဲ မကုႝလဝ္တဿာဲတဲ ကုဂကူမန္တအ္ရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ ဂကူမန္ကႝုဍဳင္ဗေဂါ ပၚေကၜအ္တှဟ္ျခာဟြံဂြံရ။

၁၁။ ဂကူမန္ဂွ္ ႏူကၜာေတအ္ ႏြံကၜဳင္ကုႝဝင္ ဗြဲမတမႛဝ္ဖိုဟ္ လဿဳဟ္မုဟိုတ္ ဂြံဒွ္အာ ဂကူဟြံမြဲကုႝဍဳင္မြဲေရာ။

အတိုင္ဒံက္တာလုစ္ မဟုီလဝ္မၢး တုပ္တဵညံင္ရဵေသဌ႘ မပဒတဵ ဗဒဲါညးဒိုက္ဂတ္တအ္ကုီ ညးဒိုက္ဂတ္တအ္ဂွ္ ဖန္ပၜံင္ေကတ္ဒဿံင္ ျဒပ္ေသဌ႘ဂွ္တြႝဳတုဲ တၛဲရေသဌ႘ဂွ္ စုႝဒှာဟြံမာန္ေတွ္ ျဒပ္တအ္ဂွ္ ဒွ္အာျဒပ္ကမၜတ္အိုတ္ရ။ ဂကူမန္တအ္ေလဝ္ ဟိုတ္ႏူဒွ္ဂကူ ပေရင္ပိုန္ဟာန္ျဒပ္ရတ္ မဖ႘သအ႘ ဒွ္ဂကူမှံဳကုႝေယန္သှာင္ လိက္ပတ္ မသၜဳင္တုဲ ညးဝုတ္ဒုိုဟ္တအ္ဂွ္ ဒးဂှပ္ဍာ္ကအ္တိတ္တုဲ ဂစာန္ပၜံင္ေကတ္ဒဿံင္တြႝဳတဲု ေကှာတ္တဲ ျဒပ္ညးတအ္ဂွ္ ဒွ္အာျဒပ္ညးတှဟ္ရ။

အတိုင္ဒံက္တာ Emmanuel Guillon မဟုီ ကြတ္၊ ေယန္သှာင္မန္တအ္ဂွ္ ဂကူဗဒဲါညးတအ္ ဒးဂှပ္တုဲ ပၜံင္လြ႘ဗစေကတ္ နဒဒွ္ေယန္သှာင္ညးတအ္ ကြတ္ညးတအ္တုဲ ညးတၜျဒပ္ေႀတံဂွ္ေလဝ္ ညံင္ဂြံေကၜအ္ဂွ္ ညးတအ္ဂစာန္ဖန္ဒဿံင္ ဂစာန္ပလက္္ဒဿံင္ရ။

ဂလာန္တအ္ဝြံ ဍာံေကြဟ္ဟ္ရ။ ဗဿာတအ္ ေသံတအ္ဂွ္ ဟိုတ္ႏူေကတ္လဝ္ အခိုက္ကှာ ေယန္သှာင္ ႏူမန္ ၾကပ္သုီဖအိုတ္တုဲ လုကဵဂကူမန္ႏြံဒဿံင္ဏီမၢး ဂကူညးတအ္ က်ာ္ႀသ႘ဟြံသၜဳင္ႏူမန္ ညးတအ္ေစွ္စိုတ္တုဲ ညံင္ဂကူမန္ဂြံကၜက္ ညံင္ဂကူမန္ဂြံဟုတ္သဝ္ေစွ္အာဂွ္ ညးတအ္ဂစာန္ဖန္ဒဿံင္တုဲ မန္တအ္ စုႝဒှာဘဲတအ္ဂွ္ ဟြံမာန္တုဲ ဂကူမန္ဂွ္ ဒွ္အာဂကူဟြံမြဲကုႝဍဳင္မြဲရ။

၁၂။ ေတဿင္သာ္လုႝ ႏြံပႜဲက်ာ္လၢဳင္ေရာ။

က်ာ္လၢဳင္ဝြံ ဒွ္က်ာ္မသၜိဳင္လဝ္ ဓါတ္က်ာ္ပန္ဇကု မကလိေလာန္စဵအာတအ္တုဲ ဒွ္က်ာ္ေစတ႘ကၜာအိုတ္ ပႜဲဂၜးတိဝြံရ။ အတိုင္မကၜဳင္ႏူဗုဒၶဝင္မၢး က်ာ္ႀတဲကကၠသန္ မဒွ္က်ာ္ကၜာအိုတ္ ပႜဲဘႁဒၵရကဝ္ဝြံ ဒွ္ဂကူမန္ပု႙ရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ ဇဿာပ္က်ာ္မကတုႝဒွ္ ပႜဲလိုက္ဝြံမၢး ဒးကုႝပူဇနိယဝတၴဳ ကုဂကူမန္ကၜာအိုတ္တုဲ ဒးဟုီတြံဓဝ္ဗုီမန္ ကုဂကူမန္ကၜာတြႝဳရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ တပူကုႝတပဝ္ မဒွ္ဂကူမန္ဂွ္ ဂြံဒုင္ေကတ္ ဓါတ္က်ာ္ဂမ်ိဳင္ကၜာအိုတ္တုဲ ဂြံဒုင္ေကတ္ သရဏဂုဏ္ၐါ နကုႝဘာသာမန္ ကၜာအိုတ္ရ။ က်ာ္ကကၠဳသန္ ဒွ္ဂကူမန္တုဲ က်ာ္လကၠရဵအိုတ္ဂွ္ေလဝ္ ဒးဒွ္ဂကူမန္တုဲ ဓါတ္ညးဂွ္ သဒးသၜိဳန္ပတန္ ပႜဲက်ာ္လၢဳင္ပၜန္ေရာင္။

 အတိုင္ဝင္မဟုီမၢး ေကာန္ဗှိက္ဂကူမန္ ေကာေဒအ္ညးၐါ တပူ ကုႝတပဝ္ ပႜဲအခိင္အာသြံရာန္ဗှိက္ ပႜဲမဇၨၽိမေဒသေတအ္ဂွ္ ဂြံတီေကတ္ ဒဒွ္ရ က်ာ္ႀတဲကတုႝဒွ္တုဲ ညးၐါဂွ္ အာကုႝဒါန္ထေၐါဟ္ဇမၠဟ္(ကြာင္) ကုက်ာ္ရ။ ညးၐါအာတ္ပူဇနိယဝတၴဳ သြက္ေကာန္ဍဳင္မန္တအ္ ဂြံပူဇဵတုဲ က်ာ္ႀတဲဒုင္ကုႝ ဓါတ္ေသာ္ဒစာံတှဳင္ရ။ ကာလညးၐါ မကေလင္စိုပ္ ဌာန္တဿိဳပ္သုက္္ဇကု ဍဳင္လၢဳင္တုဲ ဓါတ္ေသာ္ဒစာံတှဳင္ဂွ္ ညးၐါအာဆက္ကြာဲ ကုသဿိင္မန္ဥကၠလာပရ။ သဿိင္ဥကၠလာပ ေကုာံေကာန္ဍဳင္မန္ဂမၜိဳင္ ဗြဲမအိုဟ္တဿိဳဟ္ ပူဇဵဓါတ္တုဲ ဒက္ပတန္လဝ္ က်ာ္လၢဳင္ဝြံ ပႜဲဒှာဲဒတန္ဓါတ္က်ာ္တမၜာပိဇကု မကလိေလာန္အာတအ္ဂွ္ရ။ ႏူတမ္ကုိပ္ကၜာဂွ္ က်ာ္ေစတ႘ဝြံ မှံဳဆက်ာ္သဿတ္မြဲေဟင္ မဒက္ပတန္ပူဇဵဒဿံင္တုဲ ဗြဲႀကဵသဿိင္ဨကရာဇ္မန္ဂမၜိဳင္ ဒက္ေဇှာ္ပတိုန္လဝ္ရ။ ဗုီျပင္ပု႙မဂြံဗုႝေလၛာဝ္လဿဳဟ္ဝြံ ဒွ္ကုသုႝေကာန္ဂကူမန္ နကုႝသကိုပ္သက တၜညးမိေစာဗု ေကုာံ တၜညးဓမၼေစတ႘ရ။

၁၃။ ေတဿင္သာ္လုႝ ႏြံပႜဲတၜညးရာဇာဓိရာဇ္ေရာ။

တၜညးရာဇာဓိရာဇ္ဝြံ ဒွ္ႀတံဳမဍိဳက္ေပင္တဵ ကုသတၲိမြဲေကြဟ္ဟ္ရ။ ၐိုန္ရမအံက္ဇကု သဿိင္ဗညာဥဴ ဟြံမြဲပဿိက္ ကုႝတိုန္နန္ကုီေလဝ္ နကုႝအေစာန္စရာဲပူဂုႝ ညးဂမၜိဳင္ထံက္ဂလာန္တုဲ ဂြံဒွ္ကၜဳင္ဨကရာဇ္ရ။ ဂြံပကင္ရင္ဍဳင္ဟံသာဝတ႘တုဲ ဍဳင္သဿတ္မန္မျပးဒဿံင္ဂွ္ ပေကာံဒွ္မြဲတုဲ ျဒဟတ္ေဇှာ္တဵေကြဟ္ဟ္ရ။ တုဲပၜန္ မှိဟ္တအ္ဂွ္ ညးဟြံရံင္ကုႝမုက္ ဟြံရံင္ကႝုအဆက္မဗ႘ဇမြဲသာ္ မှိဟ္မစိုန္သကုီတအ္ဂွ္ ဗုီမစိုန္သကုီဂွ္ ခပတိုန္ကုႝဒှာဲရ။ လတူသၢံင္တအ္ပၜန္ ယဝ္ရဒးကၜဳင္ဝပ္မၢး အလုႝဇကုညး ေစွ္လြ႘လံက္ဂဥဳဲပူယာတ္ ကုသၢံင္တအ္ရ။ တုဲပၜန္ ကသပ္ခိုဟ္တအ္ဂွ္ ႏူမှိဟ္လုႝဟြံဟုီ မှိဟ္မသာတ္ဍာ္ဂၜဳင္ကုီေလဝ္ ကလင္ဗြဲမဒးရးတုဲ ခိုဟ္ညာတ္ေကတ္မၢး ေဒၢတ္ဗက္ကုီရ။ ေတဿင္အိုတ္မြဲဂွ္ ညးဆာန္သရာဲညး ေလာန္ႏူသမၻာညးဏီရ။ ပႜဲဝင္ကႜိဳပ္သကုိပ္ဂၜးတိတအ္ဂွ္ ပဲါႏူတၜညးရာဇာဓိရာဇ္တုဲ ရန္တဿအ္ကုႝဍဳင္တုဲ သမၻာဆာန္ဇကု ဂြံသၜးကုႝသရာဲပှာန္ဇကုဂွ္ ဟြံမြဲ မြဲဏီရ။ ဗုီဂလာန္ညးတုန္ အာေတွ္ဒးစို္ပ္၊ ေကတ္ေတွ္ဒးဂြံ၊ ေကၜာန္ေတွ္ဒးဒွ္။ ဒးကုႝဍဳင္မန္မၢး သဿိင္နရက္ကုီေလဝ္ အဲဂံင္ဒုင္ဆုိင္မုက္။

၁၄။ ႀကဵႏူဗဿာ အံင္ဇဲယ် လုပ္သီေကတ္ ဍဳင္ဗေဂါ ဗြဲမဓဇန္ၾကာန္တုဲ အကာဲအရာပၜန္ဂတးမန္ ႏြံကၜဳင္သာ္လုႝေရာ။

အပႜဲအံင္ဇဲယ် သီေကတ္ဍဳင္ဟံင္သာဝတ႘တုဲ ေကာန္ဂကူမန္ ဗြဲမဂၜိဳင္ ေျဒပ္ဒဵလုပ္ဍဳင္ေသံရ။ ညးတအ္ဂွ္ မံင္သဿဝ္အသံပါင္သဿိင္ေသံတုဲ ပေကာံျဒဟတ္ဇကု သြက္ဂြံကေလင္ဗတိုက္ေကတ္ ဍဳင္ဇကုဟံင္သာဝတ႘ရ။ သဿိင္ေသံတအ္ပၜန္ေလဝ္ ရန္တဿအ္တှဟ္န ဍဳင္ဇကုဂြံဂုီကၜီဳတုဲ ဒုင္လဝ္တဲမန္တအ္ ဗြဲမမိပ္စိုတ္ နဒဒွ္ဒပ္ကင္အိုတ္ရ။ ဇဿာပ္ဗဿာ မကၜဳင္ဗတိုက္ဍဳင္ေသံမၢး ညးတအ္ဗလးဏာ ကုႝမန္တအ္အာဗတုိက္ရ။ တုဲပၜန္ မန္မေသွ္ဒဿံင္ အပႜဲဍဳင္မန္တအ္ဂွ္ ဥပမာ ဗညာစိင္ ညးမစဍဳင္ႀကိဳန္ (ခေရတ္ ၁၇၇၃၊ ဍဳင္၁၁၃၅)ဂွ္ နဒဒွ္ညးမဒုင္ကာပှာန္ဗဿာဂွ္ ဆက္ယိုက္ေဂၜင္အာရ။ ဣဏအ္ေလဝ္ နဒဒွ္ပေကာံျဒဟတ္မန္ ပႜဲဍဳင္မန္ဂွ္ ဆက္ဒုင္အာကာသဿိင္ဗဿာရ။ ပႜဲကာလသဿိင္ဗဿာ ေသန္ဖ်ဴေယွန္ ဗလးဏာ ကုႝညးအာဗတိုက္ဍဳင္ေသံဂွ္ မန္တအ္ဂွ္ ဟြံမိက္ဗတုိက္ရ။ မုဟိုတ္ေရာမၢး နကုႝယဿဳမၢး အာဗတိုက္ေသံကုီေလဝ္ ဗြဲစဿတ္ဂွ္ ဒးအာဗတိုက္ကုႝမန္ဇကုပၜန္ရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ စှးညးတအ္ မဒးအာဗတိုက္ကုႝမန္ဇကုဂွ္ ညးတအ္ကေလင္ပၜန္ကုႝ သဿိင္ဗဿာဂွ္ စုႝကုႝဍဳင္လၢဳင္ဂွ္ ညးတအ္သီဂြံရ။ ဆဂး ကာလဒပ္ပှာန္ဗဿာ ႏူအဝေဇှာ္ကုႝျဒဟတ္ ဍိဳက္္ေစွ္ကၜဳင္ဂွ္ ညးတအ္ဒုင္ပှာန္ဟြံမာန္တုဲ ဒးေျဒပ္ဒဵအာပံင္ကုႝမန္ မှံဳသဿဝ္သဿိင္ေသံေတအ္ပၜန္ရ။ ညံင္ရဵသာ္ဂွ္ကုီ သဿိင္သတ္ၐဵတအ္ေလဝ္ ဗတိုက္ကၜဳင္ကုီရ။ ေဒသဍဳင္မန္ဂွ္ မန္ကေလင္မြဲလစုတ္ ကေလင္စုိပ္အာ သဿဝ္တဲဗဿာ ပၜန္ ၿမဵသာ္ဝြံ ဂၜိဳင္ကုႝအလန္ရ။

ႀကဵႏူဍဳင္မန္ စိုပ္အာသဿဝ္တဲဗဿာတုဲ ပြိဳင္ၐိုတ္ ၆၀ သှာံဂွ္ ဟိုတ္ႏူဒးကဿာတ္လဒုႝ ဗြဲမႀကံၾကတုဲ ဂကူမန္ ပႜဲေဒသဖာသီ မဟုီအေရဝ္မန္ဂြံ ေအာန္အာေကြဟ္ဟ္ရ။ သဿိင္စဍဳင္ဂမၜိဳင္ မပၲံ သဿိင္ထဝ္လုႝတအ္ေလဝ္ အေရဝ္ဗဿာ လိက္ဗဿာဂွ္ညးခိုင္ဂၜိဳင္ရ။ ဆဂး ဗြဲႀကဵ (၁၈၂၅) ကာလညးစဍဳင္ဒလ သဿိင္ထဝ္လုႝ ဂြံတင္လတုပ္စုိတ္ ကုအင္ကလိက္ ဒဒွ္ရ အၾကာမန္တအ္ဂွ္ ယဝ္ရ႐ုဲစွ္ပတိုန္ ကႜိဳပ္သကိုပ္မြဲတုဲ ယဝ္ရကေလင္ပၜန္ကုႝဗဿာမၢး ညးတအ္ကုႝအ႐ုီအဗင္ေရာင္တုဲ ညးတအ္ညာတ္ေကတ္ ဂြံအ႐ုီအဗင္ ႏူအင္ကလိက္တုဲ တဝ္ေစှဟ္ကုႝဗဿာမၢး ဂြံဇမှးမာန္ေရာင္တုဲ ညးစဍဳင္ဒလသဿိင္ထဝ္လုႝ ပံင္ေတာဲ ကုညးစဍဳင္ေၾသင္ သဿိင္ဗ႐ူတုဲ ပတဵအလာံၐိုပ္ တဝ္ေစှဟ္ကုႝဗဿာရ။ ဆဂး အတိုင္ဂလာန္မတုပ္လဝ္စိုတ္ ကုအင္ကလိက္ဂွ္ ဟြံဒွ္ကၜဳင္တုဲ ဒုင္ျဒဟတ္ပှာန္ဗဿာဟြံမာန္တုဲ ဒးဆုတ္မုက္ပှာန္ ကၜဳင္ပခိုင္လဝ္ဒပ္ ပႜဲမတ္မလုီရ။

ကာလအင္ကလိက္ လုပ္သီေဒသဍဳင္မန္ဂွ္ေလဝ္ အင္ကလိက္ကုႝမန္ႏူဍဳင္ေသံ ဒပ္ပှာန္ဗညာထဝ္ရ မဒွ္ေကာန္ဗညာစိင္ဂွ္ကုီ၊ ဒပ္သဿိင္ထဝ္လုႝ မပခိုင္လဝ္ ပႜဲမတ္မလုီဂွ္ကုီ တုပ္လဝ္စိုတ္ ဒဒွ္ရ ေဒသမန္ဂွ္ ကုႝမန္တအ္ ဆက္ပကင္ရင္အာတုဲ မန္တအ္ေလဝ္ ပံင္ျဒဟတ္ ကုအင္ကလိက္တုဲ ကေလင္ဗတိုက္ေကတ္ ဍဳင္ဇကုႏူဗဿာရ။ ဆဂး ကာလဗဿာဒးေျဒပ္တိတ္အာတုဲဂွ္ အင္ကလိက္တအ္ ဟြံပစဿတ္သမၲီ အတိုင္တင္လတုပ္စိုတ္ဂွ္တုဲ ဒပ္ပှာန္မန္ဍဳင္ေသံဂွ္ ကေလင္စဵအာဍဳင္ေသံတုဲ သဿိင္ထဝ္လုႝဂွ္ နဒဒွ္ကဆံင္စက္ကာဲမြဲဂွ္ သၜဳင္ပတိုန္ကႝုကဆံင္ရ။ ကာလဂွ္ ဂကူမန္ႏူဍဳင္ေသံဗြဲမဂၜိဳင္ ကေလင္စဵကၜဳင္ပတန္ကြာန္မန္ ပႜဲရးမတၲမတအ္ရ။ ပေရင္ပကင္ရင္အလုံအိုတ္သုီဂွ္ စိုပ္အာသဿဝ္အင္ကလိက္ဖအိုတ္ရ။

၁၅။ ပႜဲအခိင္မတဝ္ေစှဟ္ ကုအင္ကလိက္ဂွ္ ဗုီလုႝမန္တအ္ ဂစာန္ကၜဳင္ေရာ။

ပႜဲသဿဝ္ပကင္ရင္အင္ကလိက္ဂွ္ ဂကူမန္ပႜဲေဒသရး ညးဟြံဒးဂှပ္ လတူပကင္ရင္အင္ကလိက္တအ္ဂွ္ တဝ္ေစှဟ္ကၜဳင္ ႏြံကုီေလဝ္ ဗြဲမဂၜိဳင္ဂွ္ ဟိုတ္ဟြံႏူစဿတ္သမၲီလဝ္တုဲ ဟြံျပာကတ္ရ။ တုဲပၜန္ ကာလကႜိဳပ္သကိုပ္သဿာဗၛ အစာသာန္ တဝ္ေစှဟ္ကုႝအင္ကလိက္ (၁၉၃၀-၃၁)ဂွ္ ဂကူမန္တအ္ေလဝ္ ပံင္ေတာဲပါလုပ္လဝ္ကုီရ။ ပႜဲလတူဍဳင္ေဇှာ္ ညးမေလပ္ပညာဂတာပ္ေခတ္ မပတံ နာဲေခ်တ္လွာင္တအ္ဂွ္ ဗြဲမဂၜိဳင္ ပံင္ေတာဲ ကုေကာန္ဂကူဂလိုင္တုဲ ဒက္ပတန္ပတိုန္ ဂေကာံဒစုႝဒစး ကုသဿိင္အင္ကလိက္အိုတ္ရ။

ကာလဗဿာဒံက္တာဘမဝ္ ဒက္ပတန္ ဒပ္ပှာန္ဗၜးၐးဍဳင္ဗဿာ(Burma Independence Arme –BIA) ပႜဲဒ႘ေျဇန္ပါ ၁၉၄၁ဂွ္ ဂကူမန္တအ္ လုပ္ပံင္ေတာဲေအာန္ေကြဟ္ဟ္ရ။ မုဟိုတ္ေရာေတွ္ ဒပ္ပှာန္ဗၜးၐးဍဳင္ဗဿာဂွ္ ဂြံကၜဳင္ျဒဟတ္ညိဗက္ဂွ္ နကုႝဂၜံင္တရဵ (မြဲရမ္သာင္၊ မြဲဆီ၊ မြဲဂကူ)တုဲ အေရဝ္ဟြံေသင္ကုႝဗဿာတအ္ဂွ္ ကဿာတ္လဒုႝ စုႝဒှာကုႝကၜဳင္အႏၲရာဲ ဟြံကုႝဗေတာန္ ဟြံကုႝဟုီရ။ လိက္မန္ေလဝ္ ဒးဒုင္ကဿာတ္ စုႝဒှာ ကုဒပ္ပှာန္ဗၜးၐးဍဳင္ဗဿာကုီရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ စှးပံင္ကုႝဗဿာဂွ္ မန္တအ္ ဒက္ပၲန္ ဂေကာံသဿတ္မန္ (၁၉၄၁)ရ။ ဆဂး ကာလကေလင္တဝ္ေစှဟ္ကုႝဂ်ေပန္ဂွ္ ဂေကာံသဿတ္မန္တအ္ ပံင္ေတာဲ ကုဒပ္ပှာန္ဗၜးၐးဍဳင္ဗဿာရ။

၁၆။ မုဟိုတ္ အင္ကလိက္ ဒးကုႝသၜးပြး ကုဍဳင္ပု႙ေရာ။

ကဝ္လဝ္န႘ဟုီဂွ္ မဂြံအဓိပၸါယ္ ကၜအ္ေသှဝ္ရ။ ရန္တဿအ္အင္ကလိက္ လုပ္ပကဝ္လဝ္န႘ ကုဍဳင္သအာင္တအ္ဂွ္ တှဟ္နဂြံေျဇာတ္ေကတ္ ပေရင္ပိုန္ျဒပ္ေဟင္ရ။ ဗြဲႀကဵ လညာတ္တဿိမြဲ ဒွ္ကၜဳင္ ပႜဲကိႜဳပ္သကိုပ္အင္ကလိက္တအ္ဂွ္မၢး ပႜဲအရာမေျဇာတ္ေကတ္ ပေရင္ပိုန္ျဒပ္ဝြံ သုီဟြံဒးပကဝ္လဝ္န႘မြဲသာ္ ေျဇာတ္ေကတ္ဂြံဒဿံင္ရ။ ဟြံဒးပကဝ္လဝ္န႘မၢး ခရိတ္အုပ္ဓုပ္ကုီ၊ ခရိတ္ပှာန္စုႝဒှာကုီ ဟြံဒးအိုတ္ရ။ ဍဳင္ကဝ္လဝ္န႘တအ္ဂွ္ ကုႝေကၜအ္သၜးပြးတုဲ ကေလင္ဒက္ပတန္ ဂေကာံဓနသဟာယ (Commonwealth Realm) တုဲ ေကၜာန္ပေရပိုန္ျဒပ္မြဲစြံေတွ္ ကေပါတ္ႏူဍဳင္တအ္ဂွ္ ဆတုဲ ကလိဂြံဒဿံင္အာေရာင္။ ညာတ္တုဲ ဖန္ကၜဳင္ပေရင္ကုႝသၜးပြး ကုဍဳင္ကဝ္လဝ္န႘တအ္ဂွ္ရ။

တုဲပၜန္ ဗြဲႀကဵ ဍဳင္အေမရိကာန္ေလဝ္ မိက္ဂြံေဇှာ္ပတိုန္ ပေရင္ပိုန္ျဒပ္ဇကု ပႜဲဍဳင္သအာကုီတုဲ ဍဳင္ဗြဲမဂၜိဳင္ဂွ္ ႏြံဒဿံင္သဿဝ္တဲ ရဲယူေရာပ္ မပတံအင္ကလိက္၊ ျပင္ေသတ္၊ ဒါတ္တအ္တုဲ ေဇှာ္လွာဲပတိုန္ ပေရင္ပိုန္ျဒပ္ဇကုဟြံဂံြရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ အာတ္မိက္ကၜဳင္ ညံင္ဂြံပံက္ကုႝ ပေရင္ဗှိက္ဗၜးၐး (Free Trade)ရ။ ပေရင္ကဝ္လဝ္န႘တအ္ေလဝ္ ပဲါကုႝေဟင္ ပေရင္ပံက္ဗှိက္ဗၜးၐးဂွ္ ဂြံဒွ္ကၜဳင္နတဲမာန္ေရာင္ တုပ္စိုတ္တုဲ ကုႝကၜဳင္သၜးပြး ကုဍဳင္တအ္ရ။

၁၇။ အင္ကလိက္ကုႝဗၜးၐး ကုဗဿာတုဲ မုဟိုတ္မန္ဒးရပ္လြဟ္ ကေလင္ပၜန္ကုႝဗဿာေရာ။

ဗဿာမိက္ဂြံေကတ္သၜးပြး ဍဳင္ဗဿာ သုီကုႝဍဳင္ေသံေဇှာ္၊ ဍဳင္ကေရင္ဍာဲ၊ ေဒသေခ်င္တအ္ အပႜဲဍဳင္ဗဿာတုဲ အင္ကလိက္ဟြံကုႝရ။ တင္လတုပ္စိုတ္သက္သ႘ ႏူဂကူဟြံေသင္ကုႝဗဿာတအ္ ဒဒွ္ရ ညးတအ္ေကတ္ သၜးပြးဍဳင္ ကေရာမ္ဗဿာဂွ္ ထၞးကုႝမာန္ေဟင္ အင္ကလိက္ကုႝေရာင္တဲု ဗဿာအာစန္ဒက္ဂကူလတူဒုႝတအ္ ညံင္ဂြံေကတ္သၜးပြး ကေရာမ္ဗဿာမြဲစြံရ။ ေစာဖြာေသံေဇှာ္ဗြဲမဂၜိဳင္ဂွ္ စဿ႘ညာတ္ေကတ္ ဒဒွ္ရ ဗဿာကၜဳင္လီတုဲ မိက္ဂြံေကတ္ သၜးပြးတှဟ္ျခာရ။ ဆဂး ဟုိတ္ႏူအံင္သာန္ဟုီခိုဟ္ သုီခဍာတ္ သုီဘတုဲ ေကှာတ္တဲ ဂြံအာတင္လတုပ္စိုတ္ ဒဒွ္ရေကတ္သၜးပြးကေရာမ္ဗဿာတုဲ ထပက္လိက္ကသုက္ေပန္လုံရ။ ပႜဲအခိင္ဂွ္ ဍဳင္ရာမညမန္ကေရင္ ကုႝ ဍဳင္ယေခင္ဂွ္ ဒးဒုင္ေပၜာပ္လဝ္ အပႜဲေဢာအ္ဍဳင္ကေရာမ္ဗဿာရ။

သြက္ဂြံမင္မြဲအာ အခိုက္ကှာေယန္သှာင္မန္ အပႜဲေသှာဝ္တုဲ ပႜဲေကှာတ္သှာံ ၁၉၄၇ ဂွ္ကႜိဳပ္သကိုပ္မန္ နာဲသာန္တူ၊ နာဲယွ႙ဳေက်န္၊ နာဲသိင္ေထာန္တအ္ အာဆုႝဂဗ ပတိုန္ထၞး အေခါင္အရာမန္ထပွ္တင္ ကုသကို္ပ္ဝန္ေဇှာ္ဗဿာတဿိ ဥဴဏုရ။ ဆဂး အလုႝအသ႘ဥဴဏုတးပဲါေကၜအ္လအာတ္မိက္ဂွ္ေပင္င္တုဲ ဇ်ာန္နဝါရ႘ ၄ ၁၉၄၈ဂွ္ ဗဿာဂြံသၜးပြး ႏူအင္ကလိက္ဗက္ဂွ္ ဗဿာၐါကႜိဳပ္မထကးဒဿံင္ေရင္သကအ္ဂွ္ ပန္ေရင္သကအ္တုဲ ပှာန္အပႜဲဍဳင္ေလဝ္ ကတုႝဒွ္ကၜဳင္ရ။

၁၈။ ပယ်ႝဳဍဳင္မန္တဿိဂွ္ ကႜိဳပ္သကုိပ္မန္ပု႙ ရန္လဝ္ၐိုတ္လုႝေရာ။

ဒုင္သဇိုင္ ကုဝင္ေကုာံဒတန္မန္တအ္ ပႜဲပစၥဳပၸန္ဝြံတုဲ ဍဳင္မန္တဿိ ကႜိဳပ္သကိုပ္မန္ပု႙ မရန္လဝ္ သြက္ဂြံဆက္ဒက္ပတန္အာ နကုႝမသုန္ခ႐ုိင္ ခ႐ုိင္ထဝဲါ၊ ခ႐ုိင္ဗိက္၊ ခ႐ုိက္မတ္မလုီ၊ ခ႐ုိင္သဓုီ၊ ခ႐ုိင္ဗေဂါတအ္ရ။

၁၉။ မုဟိုတ္ ေဗာ္ပၜတရဵဍဳင္မန္ လုပ္ေဖ်ဟ္လြဟ္ေရာ။

ပႜဲသှာံ ၁၉၅၈ ဂိတုဂ်ဴလာင္ ၁၉ ဂွ္ ကႜိဳပ္သကိုပ္ေဗာ္ပၜတရဵဍဳင္မန္တအ္ ပေတွ္ေကတ္ လတူဂလာန္ဥဴဏု ေဗာ္ပၜတရဵဍဳင္မန္ဂွ္ နဒဒွ္ေဗာ္ဗဗြဲဓဝ္ဂွ္ ဂြံပစဿတ္သမၲီတုဲ ဗမံက္ကုႝတြႝဳရးဍဳင္မန္ နကုႝနဲကဲဒ႘မဝ္ကေရသ႘ကုီ သုီကုႝ ဒုင္သဇိုင္ ကုဂလာန္သကုိပ္ပှာန္ေနေဝန္ မဟုီလဝ္ ပႜဲ ဂိတုဂ်န္ (၂၃)ဂွ္တုဲ ပေတွ္ေကတ္ လတူသစၥသိကၡာပှာန္တုဲ လြဟ္ၐိုတ္ႏြံဂွ္ ပအပ္ကုႝအလုႝအသ႘ဥဴဏုရ။

၂၀။ မုဟိုတ္နာဲယွ႙ဳေက်န္ ဟြံေဖ်ဟ္လြဟ္တုဲ ဒက္ပတန္ေဗာ္ဍဳင္မန္တဿိေရာ။

ပႜဲအခိင္ေဗာ္ပၜတရဵမလုပ္ေဖ်ဟ္လြဟ္ဂွ္ နာဲယွ႙ဳေက်န္ ဒးေကတ္ဒဿံင္တာလ်ိဳင္ ပႜဲဒပ္ပံင္ေကာံ လၸာ္ေဒသဒုႝဗေဂါေတအ္ရ။ တုဲပၜန္ လုပ္ေဖ်ဟ္လြဟ္ သုီဟြံမြဲ ကုတင္ဒုင္လ်ိဳင္ဗုီဏအ္ဂွ္ ညးဟြံေစွ္စုိတ္တုဲ စှးညးလုပ္စဵဍဳင္ဂွ္ ပႜဲ ၁၉၅၈ ဂိတုဂ်ဴလာင္ ၂၀ ညးအာဂတပၜတရဵတုဲ ဒက္ပတန္ ေဗာ္ဍဳင္မန္တဿိ ပႜဲတိပၜန္ဂတးရ။

၂၁။ မုဟိုတ္တၜအဝုႝပှာန္ဗဿာ ဂြံပလုီေထာအ္ဂေကာံဒ႘မဝ္ကေရသ႘ေကာန္ဂကူမန္ေရာ။

သြဟ္မာဲ ၁၉၉၀ဂွ္ ဗုီတၜအဝုႝပှာန္တအ္ မစဿ႘လဝ္ဂွ္ ဟြံဒွ္ကၜဳင္ တှဟ္နတၜအဝုႝပှာန္တအ္ ဂြံဆက္ဂြံအာအဝုႝဍာ္ဇမၜိင္တုဲ ပတိတ္အမိင္ ၁/၉၀၊ အပႜဲအမိင္ဂွ္ အမာတ္မဒုင္႐ုဲစွ္တအ္ဂွ္ ဂြံအေခါင္ဓဇက္ေသှာဝ္ဥပေဒသဇိုင္တုဲ အေခါင္ပံက္ကၜတ္ထဝ္ ဒက္ပတန္အလုႝအသ႘ဂွ္ ဟြံမြဲ။ ယဝ္ရပံက္ကၜတ္ထဝ္မၢး ဒးဒုင္ေကတ္ဒုဟ္ေရာင္တုဲ ယဝ္ရေဗာ္ဂွ္ ဟြံဒုင္တဲ လတူအမိင္ ၁/၉၀ဂွ္မၢး ဒးဒုင္ပလုီေရာင္ ရဵသာ္ဝြံပတိတ္လဝ္အမိင္ရ။ ေဗာ္မန္ကုႝေဗာ္ယေခင္တအ္ဂွ္ ဒစုႝဒစး လတူအမိင္ ၁/၉၀ဂွ္တုဲ ေဗာ္မန္ကုႝေဗာ္ယေခင္တအ္ဂွ္ ဒးဒုင္ပလုီေကၜအ္ နဒဒွ္ေဗာ္အပႜဲေသှာဝ္ရ။

ဟိုတ္ႏူေဖက္အမိင္ ၁/၉၀ဝြံတုဲ ေဗာ္မကလိဂြံလဝ္ဇမှး (NLD) တအ္ဂွ္ ၐိုန္ရညးဍဳင္ကြာန္တအ္ အာတ္မိက္ပံက္အလုႝအသ႘ကီုေလဝ္ ဟြံဂံင္ပံက္ရ။

၂၂။ မုဟိုတ္တၜအဝုႝပှာန္တအ္ ဂြံရပ္စုတ္ထံင္ ေဖ်ဟ္အမိင္ဂစိုတ္ ကုနာဲယကၡေရာ။

နကုႝေစှာန္ပညဳင္ေဗာ္ဍဳင္မန္တဿိ သြက္ဂြံစန္ဒက္ညးဍဳင္ကြာန္အပႜဲဍဳင္တအ္တုဲ ကုႝလဝ္တာလ်ိဳင္ ကုနာဲယကၡ ေကုာံ ညးတာလ်ိဳင္လၛႝဳတအ္ဂွ္ ဟုိတ္ႏူနာဲယကၡစန္ဒက္ခိုဟ္ ျဒဟတ္သဿတ္တအ္ ထတ္ကၜဳင္ဗြဲမသကာတ္တုဲ တၜအဝုႝတအ္ ေဖက္လကိုတ္စိုတ္ လတူပေရင္ကေမၜာန္စန္ဒက္ညးတုဲ ပႜဲသှာံ ၂၀၀၃ ဂိတုဂ်ဴလာင္ ၁၇ ဂွ္ ရပ္ေထာအ္ညး ေကုာံ သကအ္ရဲညးနာဲအံင္ေလာန္ နာဲဆီဂကူတအ္တုဲ ေဖ်အ္အမိင္ဂစိုတ္ရ။ ဗြဲႀကဵ ဟိုတ္ႏူဂေကာံနာနာတအ္ ပတိုန္ထၞးတုဲ ဂြံဒုင္ဖ်အ္လဝ္ နဒဒွ္ထံင္မြဲအယုက္ရ။ ေသတ္ေတန္ပါ ၂၈၊ ၂၀၀၅ဂွ္ နာဲအံင္ေလာန္ စုတိအာအပႜဲထံင္ သုီဟြံတီဟိုတ္ဖုႝရ။

၂၃။ ဒြက္ေကာန္ဂကူမန္ဂွ္ မုအဓိပၸါယ္ေရာ

တိဍာ္တြႝဳရးနိဂုီအိုတ္သုီတအ္ကုီ၊ ရာဇာဝင္ေတှာဝ္ဒေတာဝ္ဂကူပု႙တအ္ကုီ၊ စရာဲက်ာ္ႀသ႘ျပေဝဏ႘ေကာန္ဂကူပု႙တအ္ မပၲံ လိက္္ပတ္၊ ေယန္သှာင္အခိုက္ကှာ သုီဖအိုတ္တအ္ဂွ္ ဇုဇဗဵလပု႙ ဂိုတ္ဂစာန္ပတန္လဝ္ နကႝုဆီပဠက္ညးတအ္ေရာင္။ ပေရင္ဂိုတ္ဂစာန္ဇုဇဗဵလပု႙တအ္ဂွ္ ဒွ္အာဲကဿာဲပု႙တအ္ဖအိုတ္ရ။ ပု႙တအ္ဒးမင္မြဲအာဲကဿာဲ ႏူဇုဇဗဵလပု႙ သုီစိုတ္သုီစ႐ုိတ္ေရာင္။ အာဲကဿာဲပု႙တအ္ဂွ္ ဒးဗၜးၐးေရာင္။ တုဲပၜန္ ကြတ္ပညာအုိတ္သုီတအ္ဂွ္ ဒးႏြံပႜဲဍဳင္ရးမညပု႙ေရာင္။ ပိုန္ျဒပ္တအ္ေလဝ္ ဒးကဿိဳဟ္ေပင္ဒဿံင္ ပႜဲဍဳင္ရးမညေရာင္။ ေဒၢတ္ျပဝမှိဟ္တအ္ေလဝ္ ဒးတပ္တးေယန္သှာင္ ပႜဲဍဳင္ရးမညေရာင္။ ဇဿာပ္မှိဟ္ဟြံဟုီဂးညးအဲ ဒးမိပ္လဟိင္ ပႜဲဍဳင္ရးမညေရာင္။

[ရးနိဂုီရာဇာဝင္စရာဲဇုဇဗဵလပု႙ပတန္လဝ္ကုႝ ဆီပဠက္ၿပဲဂွ္ အာဲကဿာဲပု႙ ပႜဲစိုတ္သုီစ႐ုိတ္ဒးမင္မြဲ ဗၜးၐးေရာင္၊သြက္အိုတ္သုီရာင္ဆာဲပႜဲရးမည။]

၂၄။ အလာံဂကူမန္ဂွ္ မုအဓိပၸါယ္ေရာ

အလာံေကာန္ဂကူဝြံ နကုႝဗြိဳက္ဗၞတ္ မသုန္ေပ ကုႝ ပိေပဒွ္တုဲ မှံဳဗုီျပင္ လတူယာတ္အသာ္ဗေကတ္ဂွ္ ႐ုပ္ၐိုပ္ထဝ္ မဒွ္အသာ္ဍာ္မိတ္ မပဝ္ဒဿံင္လေဒါဝ္ မပတဝ္အာကႜိဳပ္ ကုသှံင္တိုင္မြဲမ။ သှံင္တိုင္ဂွ္ မှံဳဗုီျပင္ မသုန္ထာင္ မှံဳအသာ္သေငၛက္ မှံဳပႜဲဒကဵလပၚလတူ။

အသာ္ဗေကတ္ဂွ္ ဂြံအဓိပၸါယ္ မဂံင္သကာ မဍိဳက္ေပင္တဵ ကုသတၲိ၊ ဗ်ိတၲိ။ အသာ္ဍာ္မိတ္ဂွ္ ဂြံအဓိပၸါယ္ မှံဳကုအႏုဘဵႀက႘ဇွ္ မသၜဳင္ၿပဲ။ အသာ္သေငၛက္ဂွ္ ဂြံအဓိပၸါယ္ မဍာံစဿတ္။ ပဟုိတ္ကုက်ာ္ႀတဲေဂါတမ မကုႝလဝ္ပ်းဒိုဟ္ ကုဂကူမန္ ပႜဲဍဳင္ဗေဂါတုဲ ႐ုပ္ၐိုပ္ထဝ္ဂွ္ ဂကူမန္ပု႙ စဿတ္သမၲီလဝ္ နဒဒွ္လက္သန္စှးဂကူမန္ရ။

သှံင္တိုင္ မတြံဂး တိုင္ပၠဵဂကူပု႙ဝြံ အခိင္လုႝၿပံင္င္ ဒှာဲေဍဟ္ဟြံၿပံင္ တန္ဒဿံင္ဒှာဲဂွ္တြႝဳကုီ တိုင္ပၠဵပု႙ေလဝ္ အကာဲအရာလုႝဒွ္ဒွ္ ၿပံင္လွာဲအာဟြံေသင္ ခိုင္ဗိုန္ဍာံစဿတ္ဒဿံင္တြႝဳေရာင္။

၂၅။ တၛဲလုႝမန္တအ္ေကၜာန္တၛဲေကာန္ဂကူမန္ေရာ မုဟိုတ္။

ကႜိဳပ္သကိုပ္မန္(၇တၜ က်ာ္ေဇှာ္ကုသလ(ဝါေဍာတ္)၊ နာဲဖိုဝ္ခ်ိဳဝ္၊ နာဲဖိုဝ္စိင္ (ကဿာဝက္)၊ နာဲထဝ္အး(ကဿာဝက္)၊ နာဲပ်ဳင္ (ကဿာဝက္)၊ နာဲဆာန္မန္ (ကဿာဝက္) နာဲဖဝ္အံင္ (ဝါေဍာတ္)တအ္ ပေကာံဓ႐ုီ ပႜဲကြာန္ဝါေဍာတ္တုဲ ဂၜာဲသြဟ္ဂၜာဲဂၜံင္ ပညံင္သာ္လုႝမၢး စိုတ္ဓါတ္ေကာန္ဂကူမန္တအ္ ဂြံကတုိင္ကမဟ္ကၜဳင္ ပႜဲပေရင္ဍဳင္ကြာန္ ပေရင္ေကာန္ဂကူတုဲ ညးတအ္႐ုဲစွ္ေကတ္ တၛဲမန္ပု႙မပတန္ဍဳင္ဗေဂါဟံသာဝတ႘ ပႜဲသကၠရာဇ္သာသနာ ၁၁၁၆ ဂိတုမာ္မြဲေစြက္ တၛဲစန္ဂွ္တုဲ စဿတ္သမၲီေကတ္ တၛဲေကာန္ဂကူမန္ရ။

၂၆။ တၛဲလုႝဒွ္တၛဲဟံသာဝတ႘လုီေရာ ပႜဲတၛဲဟံသာဝတ႘လုီဂွ္ ဗုီလုႝမေကၜာန္ေရာ။

သကၠရာဇ္ဍဳင္ ၁၁၁၉ဂိတုပသာ္ (၈)ေစြက္ဂွ္ ဒွ္တၛဲဗဿာအံင္ဇဲယ် လုပ္ပလုီေကၜအ္ ဍဳင္ဟံသာဝတ႘တုဲ မှိဟ္မဟြံေဆင္ကုႝပှာန္ ပႜဲဍဳင္ဗေဂါသဿး မပတံတ႘ၜပိုန္သင္ဂွ္ ၃၀၀၀ (ပိလၛီ၊ညးျဗဵမှံဳကုႝဂဝ္ဂှဵဂွ္၇၀၀၀ (ထပွ္လၛီ ၊ ေကာန္ငၛာ္ကၜာဟြံထပိုတ္တွ္ဂွ္ ၆၀၀၀ (ႀတဵလၛီ)၊ ေကာန္ငၛာ္အဝဲမံင္ဘာဂွ္ ၅၀၀၀ မသုန္လၛီ) စုတ္ကုႝစာတ္တုဲ စံင္ဂစိုတ္ ဒစိတ္စာတ္ လဿိဟ္ဂလိုင္လုႝဂွ္ေကတ္ဟြံဒးရ။

ရန္ကုႝခမ႘သာမဏီညးဍဳင္ကြာန္တအ္ မဒးဒုင္ဂစိုတ္ သုီဘဲလှီဂွ္တုဲ ဇဿာပ္မစိုပ္တဲၛပသာ္ဒစာံေစြက္မၢး နကုႝေဍန္ပှာင္ဂွ္ စဿတ္သမၲီတၛဲဟံသာဝတ႘လုီရ။