ကုႝဏာရဵဂဵ လတူနာဲ႐ွန္ ညးမဒးဒုင္ပ်ဲဂစိုတ္ ကုရဲသမၜဲတိ ဂေကာံဗၜာဲသဿိင္ဗဿာ ပႜဲကြာန္ေခါဇာ ပႜဲတၛဲပသာ္မြဲေစြက္ တၛဲအငၛာ ၁၃၇၀ (ေမ ၂၀၊ ၂၀၀၈) ရ။ ဗုီနာဲသၜးဖုႝအတၲတုဲ ဟြံမြဲဓဝ္ေဖက္ လတူသှသရာံပါပ္ မိစၧာဒိ႒ိဏအ္ဂွ္ ပု႙တအ္ ဆလအ္ေလဝ္ ဟြံဂြံဝိုတ္ေထာအ္တုဲ ယဿဳနာဲမြဲ ပု႙တအ္ဂိုင္စြံလဝ္ ပႜဲမုက္ဝင္တဝ္ေစှဟ္ပု႙ လဿိဳန္ကာလရသၢံင္။

Comrade Nai Show your name will go down in our history as one of the people who dedicated their lived in fighting for the total emancipation of Mons.

မအေရဝ္ လဗုိတ္ ကုႝ မ႘လံင္

ေဝင္သဘင္ေလဝ္ ဍာ္မၛႝဳသႀကၤာန္

ေကာန္ငၛာ္ဆာန္လာန္

ယးသှာံေလဝ္ ညံင္ဆုႝမြဲဟာန္

မိတအ္ကၜဳင္ညံင္မာန္

ဍာ္သႀကၤာန္လ်ိဳင္ ဒုင္တၜဳင္မိတ္ခိုဟ္

ၐိုဟ္ႀသိဳဟ္အလုံဍဳင္ကြာန္

ရဵဂဵေလဝ္ ရဵဂဵမြဲဟာန္

ပု႙ေကာေဒံတအ္ တင္ဂုန္ေလာန္လာန္။

ကဝိၾကဝိတ္ထဝ္ (၁၉၅၀)

ဝုတ္တာန္ကိုဋ္

ဂၜံင္မပ္ ဂၜံင္စး ဂၜံင္လုႝေလဝ္ ဟြံဂြံသၜး

ေကာန္ဝုတ္ အပါေနာ္ ဂြံလဿံက္ညိဟာ။

လတူနန္ မိပ္လဟိင္ ေကင္မိင္ကုီ

ဍဳင္မန္မိပ္လဟိင္ သှိင္အဲဟြံမြဲ

ႀသိဳင္ျဇပ္ ရာန္ကာ တၜဂုန္အၥာဟုီ

ေကာန္ဝုတ္ အပါေနာ္ ဂြံလဿံက္ညိဟာ။
(10/03/2008)

ေလဿင္သဘင္က်ာ္တကအ္ခဿိဳင္

က်ာ္ေၾသင္က်ာ္သုက္ ဂၜဳက္အာကလအ္ ၾကအ္အာကြာန္ယိုက္ လိုက္အာကေမှမ္ ဂၜာမ္အာဝါေဍာတ္ ဟေစတ္အာကဿာမုႝ ကုႝဏာမုဟ္ဒုန္ ႐ုန္ဏာမေဟဲ ေပၜဲဏာမုဟ္ဒုႝ လုႝအာကလုဲ ေထာအ္ေဖ်ဟ္ဍာ္ လိုက္အာလွာ္။ (တင္ဏာဂုန္ လတူ မာ ံေကာရတ္ ေကုာံ မာံအပါဆာန္ ညးမဗွ္ထၞးကုႝ ကဗ်ေႀတံဝြံရ။)

ဇဿာပ္တၛဲဂွ္ ဒွ္တၛဲသြက္အံင္ဇှးပု႙

ေယန္သှာင္အခိုက္ကှာဂွ္ ဒွ္က်ာ္ႀသ႘ဂကူတုဲ ယဝ္ရက်ာ္ႀသ႘ဇကု မိက္ဂြံသၜဳင္မၢး ဒးထိင္ဒဝ္ အခိုက္ကှာဇကုေရာင္ဂွ္ သြက္ဂြံဒးဟုီ ဟြံမြဲရ။ ဆဂး ေယန္သှာင္အခိုက္ကှာဂကူတှဟ္လၛႝဳ မလုပ္စိုပ္လဝ္ ပႜဲပု႙လအ္တုဲ ဒွ္အာ ညံင္ရဵအခိုက္ကှာပု႙တအ္ဂွ္ ယဝ္ရဟြံဒွ္ဂုဏ္ဖုႝ သြက္ဘဝပု႙ရမၢး ပု႙သြက္ေသၢာအ္ ဆက္မင္မြဲအာ အခိုက္ကှာဂွ္ ဟြံမြဲရ။

ဗြဲမဂၜိဳင္ အခိုက္ကှာဟိႏၵဴ မပေတွ္ၐက္ႏူ သဘာဝတအ္ဂွ္ ပု႙ေထက္ကုႝ သၵးေသၛဝ္ေဂၜပ္ရ။ ပြမပေတွ္ေကတ္ ကာတၛဲ ခုိဟ္ ပေရအ္၊ တၛဲျဗာတ္ဗၵါ တၛဲကာကာပ္တအ္၊ တၛဲလာပ္လုပ္ တၛဲလာပ္ဟြံလုပ္တအ္ဂွ္ ဒွ္အရာမဖအိုတ္အခိင္ ဟြံမြဲကုႝယုတၲိတုဲ ပု႙တအ္ ေထက္ကုႝ သၵးဝိုတ္ေထာအ္ရ။ ပြမရံင္စ ကာတၛဲဏအ္ဂွ္ ပႜဲမန္ပု႙ ဟိုတ္ႏူလိက္ေလာကသိဒၶိ လိက္ေလာကသိပၸံ မူေႀတံ မူတဿိ ႏြံဂၜိဳင္ကုႝရဲတုဲ ေဒၢတ္ပေတွ္ကၜဳင္ေလဝ္ သှာံဗြဲမဂၜိဳင္တုဲ မှိဟ္လၛႝဳတအ္ ေစွ္စိုတ္ နဲကဲအခိုက္တအ္ဂွ္ ဒွ္အခိုက္ကှာ မန္ပ႙ုေႀတံမြဲကုီရ။ ဆဂး အခိုက္တအ္ဂွ္ ဒွ္အခိုက္ဟိႏၵဴ မကၜဳတ္ပၚႏူ ေဒဝတဵခိုဟ္ ေဒဝတဵပေရအ္ မဓလုီလဝ္ ဂြံလဝ္အဝုႝ ပႜဲလိုက္ဝြံရ။ ဇဿာပ္တၛဲျဗာတ္ဗၵါေလဝ္ ကၞင္က်ာ မပဝ္ဒဿံင္ လတူအကာသဂွ္ ဟြံသ႐ုိဟ္၊ ကာလေဗၜတ္အခိုက္ တၛဲလာပ္လုပ္ေလဝ္ ကၞင္က်ာဒတုံ မှိဟ္ခ်ိဳတ္ဂၜိဳင္ကုႝေစွာ္ကုီရ။

တုဲပၜန္ ဂိတုေတအ္မၢး ေကၜာန္မုပခိုဟ္၊ ဂိတုဏအ္မၢး ေကၜာန္ကာဟြံခိုဟ္တအ္ေလဝ္ ႏြံနာနာသာ္ကုီရ။ ဥပမာ ပႜဲဂလာန္အေစာဲမန္ပု႙ မဟုီဒဿံင္ “ဂိတုစဲ ခႜာ္ဟြံဒက္ခေပဲါ” ဂိတုစဲဂွ္ တှးဆုေလဝ္ဟြံမြဲေတွ္ ခႜာ္ဗုီလုႝ ေဍဟ္ဂြံဒက္ခေပဲါေရာ၊ တုဲပၜန္ ဒွ္အခိင္ သြက္ေဍဟ္ ေသၢာအ္ေဖ်ံခဿာဲေလဝ္ ဟြံေသင္ပၜန္ေတွ္။ ပဲါႏူဏအ္ေလဝ္ ႏြံနာနာသာ္ရ။ အခိုက္အေစာဲအလာံ စဏအ္ဂွ္ သြက္မှိဟ္မေစာဲတအ္ေဟင္ ဒွ္ဓဝိင္ စိုတ္ေယာင္ယာတုဲ ပေရင္ကေမၜာန္လုီမာန္ရ။ သြက္မှိဟ္ဟြံမြဲအေစာဲတအ္ဂွ္ တၛဲခိုဟ္ တၛဲပေရအ္ေလဝ္ ဟြံဒး႐ုဲ ဗုီမကိတ္ည႘ဂွ္ ေကၜာန္ဗက္တုဲ စိုတ္ထတ္ ျဒဟတ္ႏြံတုဲ ကေမၜာန္အံင္ဇှးရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ ဟိုတ္ႏူတၛဲခိုဟ္ ဟြံေသင္၊ ဟိုတ္ႏူစိုတ္ခိုဟ္တုဲ အံင္ဇှးဒွ္မာန္ရ။

တုဲပၜန္ စိုပ္ကုႝအသာ္ေလဝ္ ဗုေတွ္ မုဒွ္၊ လမၥံက္ေတွ္ မုဒွ္၊ ဗေကတ္ေတွ္ မုဒွ္၊ မပၲံ ၿမဵသာ္ဝြံ ႐ုဲစွ္ဒဿံင္ နကုႝအေစာဲေလဝ္ ႏြံဗြဲမဂၜိဳင္ရ။ စပ္ကုႝအသာ္မၢး ပႜဲဂကူနာနာ ဂေကာံမှိဟ္နာနာဂွ္ စဿတ္သမၲီ ဟြံတုပ္ ေရင္သကအ္ရ။ စဿတ္သမၲီ ကုႝ အေစာဲ ၐါဝြံ တှဟ္ျခာတဵ ဗြဲမဂၜိဳင္ရ။ ဥပမာ ပဿတ္ထၞးဂၜံင္ဂွ္ အသာ္သေငၛက္မၢး အာဂြံ၊ သာ္ဍာ္မိတ္မၢး ကုႝသတိ၊ အသာ္ဗေကတ္မၢး ဒွ္အႏၲရာဲ ဒးေဒါအ္။ ညံင္ရဵသာ္ဂွ္ကုီ ပႜဲေသှာတ္ဗဝ္ေလဝ္ သာ္ဂွ္ကုီရ။ ကာတ္ဍာ္မိတ္မၢး ကုႝသတိ၊ ကာတ္ဗေကတ္မၢး ဒးတိတ္ႏူဝိုင္ရ။ စဿတ္သမၲီဏအ္ဂွ္ ဒွ္စဿတ္သမၲီ ႏူရးပလိုတ္ရ။ အသာ္ဗေကတ္ဏအ္ ဒွ္အသာ္မၛႝဳ ဒွ္အသာ္လာပ္ဂွ္ အာ႐ွပု႙တအ္ စဿတ္သမၲီလဝ္ရ။

တုဲပၜန္ အသာ္ဝြံ ဟိုတ္မဒွ္အရာ ဒးရံင္ နကုႝအ႐ုီမတ္တုဲ အသာ္မြဲကုႝမြဲ ကုႝအ႐ုီစိုတ္ပု႙ ဟြံတုပ္ေရင္သကအ္ရ။ အသာ္လၛႝဳဂွ္ ၐိုဟ္ႀသိဳဟ္တုဲ အသာ္လၛႝဳဂွ္ လၛဳကုႝဂၜံစိုတ္ မှိဟ္မာန္ရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ ပႜဲအရာမစကာအသာ္ဝြံ စှးေတာ္နကုႝကိုန္ေဗဒင္ဂွ္ ရံင္နကုႝမတ္ကြတ္ ဗုီလုႝဂြံၐိုဟ္ႀသိဳဟ္သပၸဲါေထက္ေရာင္ မိက္ဂြံဟုီရ။

ဟိုတ္ႏူမဆုႝေကတ္ဇုတ္ ပႜဲတကအ္ဖေလာရာ ေအန္ဒဝ္န႘ယွာတုဲ တ႘အဝ္ရ႘ ဇာတ္မှိဟ္မၿပံင္ကၜဳင္ ႏူအဖရိက ဂွ္ ဟြံဍာံဟုီမာန္။

မှိဟ္မပေတွ္ေကတ္ တ႘အဝ္ရ႘ ခ်ာလ္ဒါေဝန္ Charles Darwin မၢး ဒဒွ္ရ မှိဟ္တအ္ဂွ္ ေစန္ဆက္ ၿပံင္လွာဲကၜဳင္ ႏူကှဲဳရ။ ဟိုတ္ႏူမၿပံင္ပဆုဲအာ ႒ာန္နာနာတုဲ ဗြဲမဗဗြဲကုႝသဘာဝဂွ္ ဖ်ဳန္စှာံေလဝ္ ၿပံင္လွာဲအာကုီတုဲ ဟိုတ္ႏူေသၛာဲတှဟ္ျခာတုဲ ဒွ္အာဂကူနာနာရ။ တၜပညာသုေတသနတအ္ေလဝ္ တှဟ္နဂြံတီကၜးဂၜိဳင္တုဲ ဗက္ဂၜာဲၐံက္ခဲါ ဇုတ္ေႀတံေႀတံ ဗုီလုႝမှိဟ္တအ္ ၿပံင္လွာဲကၜဳင္ ႏူကှဲဳအိုတ္အေစာန္ရ။ ဇုတ္တအ္ဂွ္ ဟိုတ္ႏူသဘာဝတုဲ လုီလာ္ဂၜာဲဂြံဆုႝ ဟြံေလာဲသြာတုဲ သက္သ႘ခိုင္ခိုင္ကၜိဳက္က္ဂွ္ ထၞးကုႝဟြံမာန္ကုီေလဝ္ ၐိုတ္ဒးရးဂွ္ ဗမံက္ထၞးမာန္ရ။ ဗုီညးတအ္ ဗြဲမဂၜိဳင္ မပေတွ္ေကတ္ဂွ္မၢး မှိဟ္သုီဖအုိတ္ဂွ္ ကတုႝဒွ္ကၜဳင္ ႏူအဖရိက သုီဖအိုတ္တုပ္ပ္တုဲ ဟိုတ္ႏူအသိင္ဥတု ဗြဲမလအ္တုဲ ဖ်ဳန္စှာံအသာ္ တှဟ္ျခာကၜဳင္ရ။ အတုိင္ညးတအ္မဟုီမၢး ေကာန္မှိဟ္ႏူအဖရိကဂွ္ စိုပ္ကၜဳင္ေဒသေအယွဂွ္ သှာံၐိုတ္ မသုန္လက္ေတအ္ ဒွ္မာန္ရ။

ဆဂး ဗြဲႀကဵ ကေလင္ဆုႝဇုတ္ ပႜဲတကအ္ဖေလာရာ Flores ဍဳင္ေအန္ဒဝ္န႘ယွာရ။ ဂေကာံမှိဟ္ဂွ္ ညးေကာ္စ Homo Floresiensis ရ။ ပႜဲဒှာဲဂွ္ ဂြံဆုႝေကတ္ ဇုတ္မှိဟ္ၿဗဵမြဲရ။ ကာလမှိဟ္ၿဗဵဂွ္ မခ်ိဳတ္ဂွ္ ႏြံစအယုက္ၐိုတ္ ၃၀ ဒွ္တုဲ မှိဟ္ၿဗဵဂွ္ မှံဳသမၜဳင္ ၃ ေပဓဝ္တုဲ မှံဳလယိုင္ ဆ ၁၆ က႘လိုဓဝ္ရ။ အယုက္ဇုတ္ဂွ္ ႏြံမြဲလက္ၐါလၛီသှာံရ။ ဇုတ္တဲမဆုႝ ပႜဲဒှာဲဂွ္မြဲပၜန္ဂွ္ ႏြံအယုက္ၾကပ္ မြဲကိုဋ္သှာံရ။ တုဲပၜန္ ကေပါတ္ဗှဳဟ္ မေကၜာန္လဝ္ကုႝတဿအ္ ပႜဲဒှာဲဂွ္ေလဝ္ ဂြံဆုႝေကတ္ကုီရ ကေပါတ္တအ္ဂွ္ ႏြံအယုက္ ဒစာံကိုဋ္ပန္လက္ဒွ္ရ။ ဟိုတ္သာ္ဂွ္ရ လညာတ္မဟုီလဝ္ ေကာန္မှိဟ္တအ္သုီဖအိုတ္ ေစန္ဆက္ကၜဳင္ ႏူအဖရိကဂွ္ ဒွ္ဟြံမာန္တုဲ ဇာတ္မှိဟ္တအ္ဂွ္ ကတုႝဒွ္ကၜဳင္ ႏူေဒသနာနာတုဲ မှံဳကုႝဓါတ္ မဒက္ပတန္မတုပ္ ဟုီမာန္ရ။ 

၂၅။ ျဒဟတ္စွ္ သြက္ကေမၜာန္ဂြံအံင္ဇှး

ကေမၜာန္မြဲမြဲ ဂြံအံင္ဇှးဂွ္ ပႜဲအဘိဓရ္ဗုဒၶဘာသာေလဝ္ ဗမံက္ထၞးလဝ္ကုႝ ဗလ (၁၀) သာ္ အတိုင္ဗြဲသဿဝ္ဝြံရ။

(၁) ကာယဗလ၊ ျဒဟတ္ကာယ။

(၂) ညာဏဗလ၊ ျဒဟတ္ကြတ္။

(၃) ေဘာဂဗလ၊ ျဒဟတ္ျဒပ္။

(၄) စာရိတၲဗလ၊ ျဒဟတ္ေဒၢတ္။

(၅) မိတၲဗလ၊ ျဒဟတ္သကအ္ရဲမိတ္သဟာဲ။

(၆) သဒၶါဗလ၊ ျဒဟတ္မပေတွ္ လတူကေမၜာန္ဇကု။

(၇) ဝ႘ရိယဗလ၊ ျဒဟတ္မဂစာန္လြ႘။

(၈) သတိဗလ၊ ျဒဟတ္လၛတ္စြံဒဿံင္သတိ လတူအကာဲအရာဇကုကုီ သုီလတူအကာဲအရာသှ။

(၉) သမာဓိဗလ၊ ျဒဟတ္တန္ၾကန္ ပႜဲဂၜံင္တရဵဇကု၊ ပႜဲဓဝ္ပေတွ္ဇကု။

(၁၀) ပညာဗလ၊ ျဒဟတ္ခ်ပ္ပိုင္ျခာ ပႜဲကေမၜာန္ ပႜဲအကာဲအရာမကတုႝဒွ္ဒဿံင္တအ္တုဲ ေဖ်ဟ္သၢဳတ္သြာတ္။

မသုန္သာ္ကၜာဂွ္ ဟုီပ႐ူမၛး (ဝါ) ကာယတုဲ မသုန္သာ္သဿဝ္ဂွ္ မေဆင္ကုႝပႜဲ (ဝါ) စိုတ္ ရဵသာ္ဝြံ ပၚေကတ္မာန္ရ။ ပႜဲအရာမေဆင္ကုႝစိုတ္တအ္ဂွ္ နကုႝပူဂုႝဂွ္ေဟင္ ေရင္တၜဳင္ ဖႜိဳက္ဗေပင္ေကတ္တ္ဂြံရ။

ဗလသုီဖအိုတ္ဂွ္ ပႜဲဇကု ၐိုတ္ဍိဳက္ေပင္ဂွ္ ကေမၜာန္ဇကုအံင္ဇှးဗက္တုဲ ဍိဳက္ေပင္သုီဖအုိတ္မၢး ကေမၜာန္စိုပ္ေကှာတ္ မာန္ရ။ ပႜဲပူဂုႝမြဲဓဝ္ ဂြံဍိဳက္ေပင္ သုီ (၁၀) သာ္ဂွ္ ဟြံေလာဲေကြဟ္ဟ္ဂွ္ရ နကုႝဂေကာံ ပံင္ပေကာံတုဲ ညးမြဲဂွ္ ဍိဳက္ေပင္တင္ေတအ္ ညးမြဲဂွ္ ဍိဳက္ေပင္တင္ဏအ္ ပံင္သဿဟ္တုဲ ဒွ္အာ ဂေကာံမဍိဳက္ေပင္ ကုဗလ (၁၀) သာ္မာန္တုဲ ကေမၜာန္အံင္ဇှးမာန္ရ။

ကာယဗလ ျဒဟတ္ကာယဂွ္ ပႜဲဒှာဲဝြံ ဇဿာပ္မှိဟ္ကၜိဳဟ္ေကတ္ ေလာဲေလာဲမာန္ရ။ ယဝ္ရဟုီနကုႝပူဂုႝမြဲမၢး ကာယထတ္ေစာမ္ျမက္စာတုဲ ယဝ္ရဟုီ နကုႝဍဳင္မြဲ ဂကူမြဲမၢး ျဒဟတ္သဿာကေမၜာန္ရ။ ပႜဲ႐ုင္ကေမၜာန္မြဲ ဆအစာစက္သဿး ဆမှိဟ္ပကင္ရင္သဿးမၢး ကေပါတ္တအ္ တိတ္ကၜဳင္မာန္ ဟြံေသင္၊ ေကာန္ကေမၜာန္ မရႏုက္ဗေပင္ကုႝ ညံင္႐ုင္စက္ ဂြံေဂတ္ ႏူစမှိဟ္သီခမိက္ဂွ္ ကိစၥေဇှာ္ရ။ ညံင္ရဵသာ္ဂွ္ကုီ သကုိပ္ဒပ္ ဂြံစ႘ေရင္ပှာန္ဂြံဂွ္ ေကာန္ပှာန္ မထပက္ပှာန္ေလဝ္ ကိစၥေဇှာ္ကုီရ။ ေကာန္ပှာန္တအ္ စ႘ကၜးဂၜိဳင္မၢး အံင္ဇှးေလာဲပၜန္ရ။

ညာဏဗလ ျဒဟတ္ကြတ္ဝြံ ဗြဲေတဿင္ ပႜဲအခိင္လဿဳဟ္ ကိစၥေဇှာ္ကၜဳင္ေကြဟ္ဟ္ရ။ ျဒဟတ္ကြတ္ဝြံ ဇဿာပ္မှိဟ္ မှံဳကုႝဓဝ္သမၲီမၢး ဗေတာန္ေကတ္ ဂြံဖအိုတ္ရ။ ဥပမာ ဗုီဂြံေတဿာ္ဂှန္၊ ဗုီဂြံေကၜာန္ႀသိဳင္ခှံ၊ သုီကုႝတီ အပႜဲအရာကြတ္ဝိဇၨာကုီ သုီကုႝသိပၸံ ေကၜာန္ဗဒွ္ပတိုန္ ကေပါတ္မပၲံ စက္၊ လြဟ္နာနာတအ္ ဒွ္တမ္ရ။

ေဘာဂဗလ ျဒဟတ္ျဒပ္ရတ္၊ ျဒပ္ရတ္ပႜဲဒှာဲဝြံ ေဇြာအ္မ ဂဥဳဲဇဗ ဗြိဳက္လတက္ မဒွ္အရာ ေကာန္မှိဟ္မြဲ ဂြံဂ်ိဳင္တန္တဵအာမာန္ရ။ လဿဳဟ္မၢး ျဒဟတ္ဝြံ သြက္ဍဳင္မြဲမြဲ ဂြံေဇှာ္ေမာဝ္ကုီ သြက္ဂကူမြဲမြဲ ဂြံဗၜးၐးကုီဂွ္ ဒွ္ဒဿံင္ ဒှာဲအဓိကအိုတ္ရ။ လဿဳဟ္ ဍဳင္ကြတ္ပညာ မစိုန္သကုီ ဗြဲမဂၜိဳင္တအ္ဂွ္ ဟိုတ္ႏူဟြံမာန္ ပေရင္ပိုန္ျဒပ္တုဲ ေကာန္ဍဳင္ဇကု ဇကုဗေတာန္လဝ္ကုႝ ပညာတုဲ ၿပံင္တိတ္အာမံင္ေထာအ္ ဍဳင္ညးတှဟ္ဂွ္ ဒးဆုႝဂဗဒဿံင္ အခက္အခုဲ ဗြဲမေဇှာ္ကုႝျဒဟတ္ရ။ ဍဳင္တၜျဒပ္ တၜဓနတအ္ဂွ္ ပႜဲညးတအ္ အစာဂဥဳဲဟြံမြဲမၢး ကုႝၾသန္တုဲ ေကာ္ေကတ္ အစာဂဥဳဲ ႏူဍဳင္တှဟ္။ ႀသိဳင္႐ုင္စက္မြဲ မှိဟ္မစိုန္သကုီ လပၚေကာန္ပ်ဴတာ ပႜဲဍဳင္ဇကုဟြံမြဲမၢး ကုႝၾသန္တုဲ အာေကတ္နင္ အစာေကာန္ပ်ဴတာ ႏူဍဳင္တှဟ္တအ္ သုီဟြံမြဲကုႝအခက္အခုဲ ကေမၜာန္အံင္ဇှးဒဿံင္ေကြဟ္ဟ္ရ။ တုဲပၜန္ ကေပါတ္အလုႝဇကု ေကၜာန္ပတိတ္ေကတ္တ္ ဟြံမာန္တအ္ေလဝ္ ဗြဲမေလာဲသြာ ရာန္ေကတ္ဂြံရ။ သြက္စုႝဒှာဍဳင္ေလဝ္ ကေပါတ္ပှာန္နာနာ ရာန္ေကတ္ဒံဿင္အိုတ္ရ။

စာရိတၲေဘာဂ ျဒဟတ္ေဒၢတ္။ ေဒၢတ္ျပဝ ပႜဲဒှာဲဝြံ ဒဒွ္ဂတိပါင္ မကုႝ မဆိင္ဖာပ္လဝ္တအ္ဂွ္ ညံင္ဟြံဂြံေယာင္တုဲ ညးတှဟ္တအ္ ႏြံဓဝ္ပေတွ္ လတူဇကု လတူကေမၜာန္ဇကုရ။ တုဲပၜန္ ဂတမြဲဗုီ လကၠရဵမြဲဗုီ စိုတ္စှာဲဒဿံင္ေလဝ္ ဓဝ္ပေတွ္ ညးတှဟ္လုီပၜန္ရ။ ေဒၢတ္စလာပ္ ဗက္မုက္ ဗက္အာဂတိတအ္ေလဝ္ ဒးေဝင္ပဲါကုီရ။ ပဲါႏူဏအ္တုဲ ေဒၢတ္ ညးဍဳင္ကြာန္ မပတံ ကုႝဒိပ္ႀတံဳ/ၿဗဵေဍတ္တအ္ ကေမၜာန္မဟြံမြဲ ကုသိကၡာမှိဟ္တအ္ေလဝ္ ဒးေဝင္ပဲါကုီရ။ ေဒၢတ္မတြံဂး ေလာကဝတ္ ဓမၼဝတ္ဏအ္ ဟြံေဒၢတ္ဗက္မၢး ညးဂမၜိဳင္ ဟြံစြံဓဝ္ပေတွ္ ဟြံေ႐ွ္ေသွ္ရဵဂဵတုဲ ဒးဒုင္တးပဲါေထာအ္ ႏူဂေကာံမှိဟ္မာန္ဂွ္ရ ေဒၢတ္ျပဝမှိဟ္ဝြံဂွ္ ဒွ္ျဒဟတ္သြက္ဂြံအံင္ဇှး အဓိကမြဲကုီရ။

မိတၲဗလ ျဒဟတ္သကအ္ျပဝါ။ ပု႙ေကာန္မှိဟ္တအ္ လၸဟုီဏအ္ရ ပႜဲဂေကာံတိရစၧာန္တအ္ေလဝ္ ဒးမံင္ကုႝသကအ္ျပဝါကုီရ။ နကုႝသကအ္ျပဝါေဟင္ စုႝဒှာ အႏၲရာဲတှဟ္တအ္မာန္ရ။ တုဲပၜန္ မိတ္ျပဝါဟုီဂွ္ ညးမြဲကုမြဲ႐ုီဗင္ ထၞလဘာ္ေရင္သကအ္တုဲ ဒှာဲဇကု ဟြံစိုန္သကုီတအ္ဂွ္ အာတ္အ႐ုီအဗင္ ႏူမိတ္သဟာဲဇကုဂြံရ။ ဟုီကၜးကၜးမၢး ဒဿာႏူဇကု ဒွ္ဒဿံင္မိတ္သဟာဲ ကုမှိဟ္မြဲမြဲတုဲ ညးတှဟ္ဟြံဂံင္ဍႝဳဍိဳက္ကုီရ။ ယဝ္ဒးပေတာအ္ ဥပမာ နကႝုဍဳင္မၢး ဍဳင္ေအႆေရဂွ္ ဒဿာႏူဒွ္ဒဿံင္ မိတ္သဟာဲ ကုဍဳင္အေမရိကာန္တုဲ ဍဳင္အာရာပ္တအ္ဂွ္ ၐိုန္ရ မိက္ဂြံပေလအ္ေထာအ္ဒဿံင္ကုီေလဝ္ ဟြံဂံင္ဖန္ေကြဟ္ဟ္ရ။

သဒၶါဗလ ျဒဟတ္မပေတွ္ေကတ္ လတူကေမၜာန္ဇကု။ မအေရဝ္သဒၶါဂွ္ ဟိုတ္ႏူပု႙တအ္ စကာဒဿံင္ ပႜဲအၾကာဘာသာသဿးတုဲ ညံင္ကုႝ မပေတွ္ေကတ္ လတူရတ္ပိက်ာ္ဓဝ္သင္သဿး ဒွ္ဒဿံင္ရ။ ယဝ္ရ ပု႙ဟုီ ပ႐ူပေရင္ကေမၜာန္ပိုန္ျဒပ္မၢး ဒဒွ္မပေတွ္ေကတ္ လတူဂွ္။ ယဝ္ရပု႙ဟုီ ပေရင္တဝ္ေစှဟ္မၢး ပု႙ပေတွ္ေကတ္ လတူဓဝ္သစၥတဝ္ေစှဟ္တအ္ မပတံ ၿမဵသာ္ဝြံ ဒွ္တမ္ရ။ ပု႙ေကၜာန္ ပေရင္တဝ္ေစှဟ္ ယဝ္ရပု႙ဟြံပေတွ္ေကတ္ လတူပေရင္ကေမၜာန္ပု႙မၢး၊ ယဝ္ရပု႙ေစွ္စိုတ္ ပေရင္ကေမၜာန္ပု႙ဂွ္ ဗုီအံင္ဇှးဟြံမြဲမၢး စိုတ္ဓါတ္ပု႙ ဂြံတန္ၾကန္ လတူပေရင္ကေမၜာန္ဂွ္ ဟြံမြဲတုဲ ဗြဲမေလာဲသြာ အာထံက္ကၞံင္ကုႝသှမာန္ ဟြံေသင္မၢး ဂၜာဲဂံၜင္တှဟ္မာန္ရ။ သဒၶါ (ဝါ) ဓဝ္ပေတွ္ႏြံေဟင္ ပေရင္သၜးဖုႝဇကု မံက္ကတုႝကၜဳင္မာန္ရ။ ပေရင္သၜးဖုႝဇကုဟုီဂွ္ ပႜဲပေရင္တဝ္ေစှဟ္ဏအ္ ဒွ္အရာကိစၥေဇှာ္အိုတ္ရ။ မှိဟ္ဟြံမြဲကုႝ ပေရင္သၜးဖုႝဇကုဂွ္ ဟြံဒွ္သဿာတဝ္ေစှဟ္မြဲ ရဵသာ္ဝြံ ဗြဲသာမည ဟုီေကတ္မာန္ရ။ သၜးဖုႝဇကုဟုီဂွ္ ႏြံဂၜိဳင္ကုႝသာ္ပၜန္ရ။ သၜးကုႝ အခိင္ဇကုတုဲ ႐ုီဗင္ညးတှဟ္၊ ျဒပ္ကသပ္ႏြံမၢး သၜးကုႝျဒပ္ကသပ္ လတူကေမၜာန္တဝ္ေစှဟ္၊ ညာဏ္ (ဝါ) ကြတ္ဇကုႏြံမၢး သၜးကုႝကြတ္ဇကု ကုဂကူဇကု။ ပညာႏြံမၢး ဗိုင္ခ်ပ္ပၚပဲါ စင္ျခင္ ဗစာရဏာ လတူအကာဲအရာတုဲ ဂၜာဲကုႝဂၜံင္တိတ္ သြက္ဂကူဇကု မပၲံ ၿမဵသာ္ဝြံ ဒွ္ကေမၜာန္သၜး (ဝါ) ကေမၜာန္ဒါန သြက္ဂကူဖအိုတ္ရ။

ဝ႘ရိယဗလ ျဒဟတ္မဂိုတ္လြ႘ဂစာန္။ ျဒပ္ၐိုတ္လုႝႏြံႏြံ ကသပ္ၐိုတ္လုႝႏြံႏြံ ယဝ္ရဟြံဂိုတ္ဂစာန္ ဟြံေကၜာန္မၢး သတ္ကဿဝ္ဇဝ္ပၠဵေဍဟ္ ဂြံတိတ္ကၜဳင္မာန္ ဟြံေသင္ရ။

(၈) သတိဗလ၊ ျဒဟတ္မလၛတ္စြံဒဿံင္သတိ လတူအကာဲအရာနာနာ။ ပႜဲအရာမလၛတ္စြံသတိဝြံ ကိစၥေဇှာ္ေကြဟ္ဟ္ရ။ ပႜဲအရာမစြံသတိပၜန္ စြံသတိလတူအကာဲအရာဇကုကုီ သုီလတူအကာဲအရာမၛးဇကုတအ္ရ။ သတိဗလဝြံ နကုႝမအေရဝ္ေခတ္မၢး မ႘ဒ႘ယ်ာပါဝါ Media power ရဵသာ္ဝြံ ေကာ္စဂြံကုီရ။ ေခတ္ဏအ္ ေခတ္ပ႐ုိင္မၢးဂွ္ ဟိုတ္ႏူမုဒွ္ဒွ္ မှိဟ္မစြံသတိ (အစာပ႐ုိင္)တအ္ လဵထၞးကုႝညးဂမၜိဳင္ ေသၢာအ္တီရ။ မှိဟ္တအ္ တီဟိုတ္ဖုႝတုဲေဟင္ ပေရင္ပေလဝ္ပေလတ္စ ဒးမာန္ေရာင္ ဟိုတ္ဂွ္ရ ဓဝ္သတိဝြံေလဝ္ ဒွ္အရာကိစၥေဇှာ္တုဲ ဒးစြံမံင္သတိ မုအရာမကတုႝဒွ္ဒဿံင္၊ ကတုႝဒွ္လဝ္တုဲ မပၲံကုႝဝင္အတိက္တအ္ဂွ္ ဒးလၛတ္ရ။ ကာလဂွ္ေဟင္ ဂြံေကၜာန္ဒး ဂြံေကၜာန္ေလပ္ ဂြံေဝင္ပဲါဒးရ။

(၉) သမာဓိဗလ၊ ျဒဟတ္တန္ၾကန္ ပႜဲဂၜံင္တရဵဇကု၊ ပႜဲဓဝ္ပေတွ္ဇကု။ ကေမၜာန္လုႝဟုီဟုီ ယဝ္ရဇကုဟြံတန္ၾကန္ ပႜဲကေမၜာန္ဇကုမၢး အခိင္လုႝေလဝ္ ကေမၜာန္အံင္ဇှးမာန္ ဟြံေသင္ရ။ ဗြဲေတဿင္ ကေမၜာန္တဝ္ေစှဟ္ သြက္ဗၜးၐးဂကူဏအ္ဂွ္ အခက္အခုဲ ၐိုတ္လုႝႏြံႏြံ ညံင္ဂၜံင္တရဵဇကု ဟြံဂြံေကၜအ္အာ လတူဍာန္ဂွ္ ဒးမင္မြဲတန္ၾကန္ေရာင္။ ညံင္ဇကု ဂၜံင္တရဵဂြံေဗၜတ္အာ ႏူကေမၜာန္ဇကုဂွ္ သှဇကုဂစာန္ဖန္ဇန္ဒဿံင္တြႝဳရ။ သှကၜဳင္သီဗတိုက္ေကတ္ေထာအ္ ဒပ္ဇကုေဟင္ သာ္ဂွ္ဟြံေသင္ သှတအ္ သီဂြံအာ လြဟ္ဇကုေဟင္ သှမာန္အာဇကုဟြံေသင္ ဟိုတ္ႏူအကာဲအရာလုႝဒွ္ဒွ္ အကာဲအရာ သှမဖန္နင္ကုီ အကာဲအရာႏူမၛးတှဟ္ကုီ အကာဲအရာႏူအပႜဲဇကုကုီ ဇုီကပိုက္တုဲ ယဝ္ရဇကုဒးၿပံင္လွာဲေထာအ္ ဂၜံင္တရဵဇကုမၢး ဇကုဒွ္မှိဟ္မက်အာသှ ဗြဲမေဇှာ္ကုႝျဒဟတ္ရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ အေရဝ္မန္တမၜာမဟုီကၜဳင္လဝ္ “က်ပှာန္ မအလန္ က်ပေရင္ဍဳင္ကြာန္ မြဲအယုက္” ဟြံေသင္မၢး “က်ပှာန္ ေလင္ဆဒပ္မြဲ၊ က်ပေရင္ဍဳင္ကြာန္ ေလင္သုီဂကူ” ရ။

(၁၀) ပညာဗလ၊ ျဒဟတ္ခ်ပ္ပိုင္ျခာ ပႜဲကေမၜာန္ ပႜဲအကာဲအရာ မကတုႝဒွ္ဒဿံင္တအ္တုဲ ေဖ်ဟ္သၢဳတ္သြာတ္။ ပႜဲဒှာဲဝြံ မိက္ဂြံပတုိန္ထၞး အဓိပၸါယ္ မအေရဝ္ ပညာ ညိရ။  ပႜဲဗလစွ္သာ္ဝြံ ညာဏဗလ ကုႝ ပညာဗလ ရဵသာ္ဝြံ ႏြံသုီၐါရ။ ညာဏဗလဝြံ ကြတ္မတီလဝ္လပၚနာနာ သုီကုႝ ဗုီဂလာန္ (တ႘အဝ္ရ႘) တှဟ္ဟ္တအ္ရ။ ပညာဟုီဂွ္ က်ာ္ေဇှာ္ဝိလာသ ႏြံပိုန္ဘာထံင္ေကွ္ ကြာန္ကဿာဝက္ (ဗြဲႀကဵ ႏြံပိုန္ဘာလြ႘မာန္ရတ္ ကြာန္ကအ္ခပုင္) ဟုီ “ပညာဟုီဂွ္ ဗဟုသုတ မကလိဂြံလဝ္ နာနာတအ္ဂွ္ ကေလင္စကာ ပႜဲကေမၜာန္နတဲ ေလပ္ေဟင္ ဒွ္ပညာ”

အစာဂျမင္ (အစာဒႆန) ရးပလိုတ္တအ္ေလဝ္ ပညာဂွ္ နကုႝဘာသာအကၤလိက္မၢး Wisdom ရ။ ဗြဲသာမည ညးတအ္ ပၚလဝ္ပိကဆံင္ ဗဟုသုတ ဂၜိဳင္မိင္ဂၜိဳင္ညာတ္ (Information) မဂြံႏူလိက္ မဂြံႏူလဟုီ မဂြံညာတ္ မဂြံႏူဘာတအ္ဂွ္ ဒွ္ဗဟုသုတ ဖအိုတ္ရ။ ဂၜိဳင္မိင္ဂၜိဳင္ညာတ္ဏအ္ဂွ္ ဒွ္အရာမဍာံစဿတ္မြဲ ဟြံေသင္။ လေဆာဝ္မၢး ေဗၜတ္ေလပ္ကုီရ။ ဥပမာ မှိဟ္တမၜာေတအ္မၢး ေစွ္စိုတ္ ဂၜးတိပု႙ လးဒဿံင္ညံင္ကုႝကြာင္ဂေတွ္တုဲ ကုႝလဝ္ယဿဳ ဂၜးတိ ရ။ ဆဂး လဿဳဟ္မၢး ပု႙တီ ဒဒွ္ရ ဂၜးတိပု႙ ခႜမ္ဒဿံင္ ညံင္ကုႝဗဝ္ရ။ ညံင္ရဵသာ္ဂွ္ကုီ ဟုိတ္ႏူပု႙ေစွ္စိုတ္ တၛဲဂွ္ မံက္တိုန္ကၜဳင္ လပၚဗမံက္တုဲ ေဂတ္ ဒတုံပၜိဳတ္ေစွ္အာ လပၚပလိုတ္ဂွ္ရ၊ ဒိုဟ္ဗမံက္ (ဒှာဲမမံက္တိုန္) ဒိုဟ္ပလိုတ္ (ဒှာဲမပၜိဳတ္) ရဵသာ္ဝြံ ပု႙တအ္ ခုတ္ပတန္လဝ္ အေရဝ္ေဝါဟာမန္ရ။ လဿဳဟ္ ပု႙တအ္တီေကတ္ ဒဒွ္ရ တၛဲဂွ္ေဂတ္ဒဿံင္ဂၜးတိ ဟြံေသင္ ဂၜးတိပု႙ေရာင္ ေဂတ္ဒဿံင္တၛဲ။ ရဵသာ္ဝြံကုီ ဂၜိဳင္မိင္ဂၜိဳင္ညာတ္ ပု႙မဂြံလဝ္လဿဳဟ္ မစုိပ္ကုႝပ႐ူမြဲမြဲ အရာပု႙မေဗၲာန္လဝ္ ႏူဘာ အရာပု႙ မဗွ္လဝ္ ႏူလိက္နာနာတအ္ဂွ္ ဒွ္အရာမဍာံစဿတ္မြဲရဂွ္ ပု႙တအ္ ေဖ်ဟ္သၢဳတ္သြာတ္ဟြံဂြံဏီရ။ ဗဟုသုတ ဂၜိဳင္မိင္ဂၜိဳင္ညာတ္တအ္ဂွ္ ပံင္ပေကာံတုဲ ဆက္လၛတ္အာဂွ္ နကုႝဘာသာအကၤလိက္ ညးတအ္ေကာ္စ knowledge တုဲ နကုႝဘာသာမန္ပု႙မၢး ညာဏ္ (ဒဒွ္မတီ) ရဵသာ္ဝြံ ဟုီမာန္ေရာင္ ေစွ္စိုတ္ရ။ ကဆံင္ညာဏ္ဏအ္ေလဝ္ ဍာံစိုပ္ေကှာတ္ရ ဟြံေသင္ ဆဂး ၾကပ္ညန္ကုႝ ဓဝ္ဍာံရ။

ႏူဂွ္မြဲကဆံင္ (ဝါ) ႏူကုႝကဆံင္မတီ ညာဏ္ကတုႝဒွ္တုဲ ဒုင္သဇိုင္ ကုလညာတ္ညာဏ္နာနာတအ္တုဲ ေဖ်ဟ္သၢဳတ္သြာတ္ လတူပေရင္ကေမၜာန္မြဲမြဲမာန္။ ေသၛဝ္ေဂၜပ္ ပန္ဒိုဟ္ဒစာံကၜင္ေလပ္ ဥပမာ ေကၜာန္ဏာ ကေမၜာန္ဏအ္မၢး အာေတက္ဒးမုေရာ။ အရာဏအ္ ခိုဟ္စတုဲ အာပေရအ္စ ကုအရာလုႝ မပၲံရဵသာ္ဝြံ နကုႝပေရင္မှိဟ္ကုီ၊ နကုႝပေရင္႐ုပ္ကုီ နကုႝပေရင္ဓါတုကုီ ေသၛဝ္ေဂၜပ္တုဲ ေဖ်ဟ္သၢဳတ္သြာတ္ကေမၜာန္ေလပ္ဂွ္ ဒွ္ပညာရ။ ဟိုတ္ဒဿာသာ္ဂွ္ရ ပေရင္ပညာ ပႜဲဍဳင္မေဇှာ္ေမာဝ္တအ္ဂွ္ မှိဟ္မြဲ ၐိုန္ရ မိက္ဂြံတိုန္လၛတ္ ပေရင္ေသှာဝ္ဥပေဒ၊ ပေရင္ေကြတ္ဘာသာကုီေလဝ္ သဇိုင္ ပေရင္ဓါတုေဗဒတအ္ သဇိုင္ပေရင္႐ုပၸေဗဒတအ္ဂွ္ ဒးေလပ္ ဒးကၜိဳဟ္လဝ္ေဟင္ ညးတအ္ ကုႝလၛတ္ရ။ ညံင္ရဵသာ္ဂွ္ကုီ ကုမှိဟ္ မလၛတ္လပၚဓါတုေဗဒတအ္ဂွ္ လပၚပေရင္မှိဟ္ လပၚေကြတ္ဘာသာဂွ္ ဗြဲသဇိုင္ ဒးတီလဝ္ကုီေရာင္။ ပႜဲအရာလၛတ္ပညာဝြံ ပၚေထာအ္ ေလာက႘ ေလာကုတၲႝဳတဲု လၛတ္ဟြံေထက္။ ဟြံတီလဝ္ ပ႐ူတအ္မၢး အာကၜိဳဟ္ေဗၜတ္အာ လတူပေရင္တအ္၊ အာေထင္ေဇှာ္အာ လတူပေရင္တအ္မာန္ကုီ သုီကုႝ ပေရင္ကေမၜာန္ဇကု အာဇုီကပိုက္ဒး ပေရင္တှဟ္တအ္မာန္ရ။

ဟိုတ္ပညာ မှံဳအဓိပၸါယ္သာ္ဏအ္ဂွ္ရ ပညာဂွ္ ဒွ္ဍာ္ဒေကဝ္မှိဟ္ ဒွ္အေစာမ္စရာဲမှိဟ္ ရဵသာ္ဝြံ ဟုီမာန္ရ။ မှိဟ္မှံဳပညာဟုီဂွ္ ဒွ္မှိဟ္မှံဳ ကုအေစာမ္စရာဲပညာရ။ ဍာ္ဒေကဝ္ပညာဏအ္ဂွ္ ရံင္နကုႝမတ္ ကလင္နကုႝကေတာဝ္ ရပ္နကုႝတဲ ဟြံဂြံ၊ ဒးရံင္ နကုႝမတ္ညာဏ္ေဟင္ ဆုႝေကတ္မာန္ရ။ ပညာဂွ္ အေစာမ္စရာဲ မေရင္တၜဳင္ကုႝ ဂုဏ္ဖုႝသြက္မှိဟ္ႏြံရ။ ဗုီလုႝေရင္တၜဳင္ေရာမၢး ဗြဲေယဘူယ်မၢး အရာမိက္ဂြံဒွ္ဂွ္ ဗဒွ္ကုႝမာန္တုဲ အရာဟြံမိက္ဒွ္ဂွ္ စုႝဒှာကုႝမာန္ ရဵသာ္ဝြံ ဗြဲေယဘူယ် ဟုီေကတ္မာန္ရ။

၂၄။ ဒပ္ပှာန္ ျဒဟတ္မစုႝဒှာဂကူ

အတိုင္မဟုီကၜဳင္တုဲဂွ္ရ ဂေကာံမှိဟ္မြဲဂွ္ တုပ္တဵညံင္ရဵ ခဿာဲစာင္မြဲမကုီရ။ ခႜန္ခဿာဲစာင္ဂွ္ တုပ္တဵညံင္ရဵ ဂကူမြဲတုဲ ပေရင္ပိုန္ျဒပ္ဂွ္ တုပ္တဵညံင္ရဵလွာဲခဿာဲစာင္ မဒွ္အရာမထံက္ပင္ ညံင္ခႜန္ခဿာဲစာင္ဂြံကလိဂြံျဒဟတ္ရ။ ေကာန္ဂကူကုီ သုီကုႝပေရင္ပိုန္ျဒပ္ဖအိုတ္ဂွ္ ဒပ္ပှာန္ မတုပ္တဵညံင္ရဵေခှာ္ေဍဟ္ဂွ္ စုႝဒှာမင္မြဲလဝ္ကႝု ညံင္သှမၛး ဟြံဂြံပလုီရ။ စှးဒးပၚပဲါ အရာလုႝ ဒွ္ပဓါန အရာလုႝ ဒွ္အပဓါနဂွ္ အရာသုီဖအိုတ္ဂွ္ ဒှာဲညးကုႝညး ဒွ္ဒဿံင္ပဓါနဖအိုတ္ဂွ္ ပု႙ဒးညာတ္ေကတ္ရ။ ေခှာက္ၐိုတ္လုႝစုႝဒှာခိုဟ္ဟ္ ယဝ္ရခႜန္ ဟြံေသင္မၢး လွာင္ဂွ္ လုီအာမၢး ခဿာဲဂွ္ ဟြံဍတ္တုဲ အုဲပသအာမာန္ရ။ ညံင္ရဵသာ္ဂွ္ကုီ ခႜန္ကုႝလွာဲ ၐိုတ္လုႝခိုဟ္ဟ္ ယဝ္ရ ေခှာက္ဂွ္ လုီအာမၢး ခႜန္ကုီ သုီကုႝလွာဲဂွ္ ဒွ္အာစှညးတှဟ္ ဒးလုီလာ္အာပၜန္ရ။

ရံင္ကုႝဥပမာဏအ္တုဲ ကေလင္ေသၛဝ္ေဂၜပ္ဝင္ဂကူပု႙မၢး ဂကူမန္ပု႙ဂွ္ နဒဒွ္ဂကူမြဲ အေရဝ္ လိက္ပတ္ ေယန္သှာင္ ညံင္ဂြံဍိဳက္ေပင္ ဂတာပ္ေခတ္ဂွ္ ဇုဇဗဵလပု႙ ရႏုက္ဗေပင္လဝ္တုဲ စုႝကုႝစိုပ္ ကဆံင္ဂကူမဒွ္အစာညးတှဟ္ ပႜဲသၢဳတ္အာယွအဂှဲဂွ္ရ။ တုဲပၜန္ ဟိုတ္ႏူပေရင္ဂိုတ္ဂစာန္ ေကာန္မန္ပု႙တုဲဲ ပေရင္ပိုန္ျဒပ္ေလဝ္ ဍိဳက္ေပင္ဖဲသအ႘ စသုင္ဟြံအိုတ္ ေကၜာန္ပတိတ္လဝ္ ကာကုသုႝ မပၲံက်ာ္ေစတ႘တအ္ဂွ္ စုႝကုႝလဿဳဟ္ မှိဟ္တအ္ ဒွ္ဒဿံင္ အမ္သဝ္ဖိုဟ္ဏီရ။

ဆဂး ဟုိတ္ႏူျဒဟတ္စုႝဒှာဍိဳန္ ပႜဲသှာံ ၁၁၁၉ ဂွ္ ဒးဒုင္က်အာပှာန္ ကုဗဿာအံင္ဇဲယ်တုဲ ဂကူေလဝ္ ဒးဒုင္စံင္ယဇ္ ကြတ္ေလဝ္ ဒးဒုင္ပလုီ ပေရင္ပိုန္ျဒပ္ေလဝ္ ဒွ္အာလေလင္ ဒွ္အာျဒပ္ညးတှဟ္အိုတ္ရ။ ေတာ္ရံင္ကုႝဝင္ပု႙ဏအ္တုဲ ျဒဟတ္စုႝဒှာဝြံ ၐိုတ္လုႝကိစၥေဇှာ္ဂွ္ ပု႙တအ္ ညာတ္ေကတ္မာန္ရ။ တုဲပၜန္ ဍဳင္မန္လုီအာတုဲ ျဒဟတ္ဒပ္ပှာန္မန္ ဆၐိုတ္ေသွ္ဒဿံင္ဂွ္ ဒွ္အာ ျဒဟတ္ဒပ္ပှာန္ စုႝဒှာဍဳင္ညးတှဟ္ ဍဳင္ေသံရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ ဍဳင္ဂကူ ပေရင္ပိုန္ျဒပ္ဇကု ဟြံမြဲ/ဟြံခိုင္မၢး ျဒဟတ္ဒပ္ပှာန္ဇကု ဒွ္အာ ျဒဟတ္ဒပ္ပှာန္ညးတှဟ္မာန္ ဟုီမြဲသာ္ပၜန္ ျဒဟတ္ဒပ္ပှာန္ဇကု ဒွ္အာပှာန္ဍိက္ ညးတှဟ္မာန္ဂွ္ ထၞးကၜဳင္လဝ္ သက္သ႘ ပႜဲဝင္ဂကူမန္ပု႙တုဲရ။ ပႜဲတၛဲဏအ္ေလဝ္ ယဝ္ရျဒဟတ္ဂကူပု႙ ျဒဟတ္ပေရင္ပုိန္ျဒပ္ပု႙ ဟြံခိုင္မၢး ဒပ္ပှာန္ပု႙ဂွ္ ဒွ္အာ ဒပ္ပှာန္ဍိက္ဗဿာ (ဝါ) ဒွ္အာဒပ္ပှာန္သှပု႙မာန္မံင္ဏီဂွ္ ေထက္ကုႝ ဒးစဿ႘ညာတ္ေကတ္ ေထက္ကုီရ။

ဒပ္ကေရင္လၛႝဳတအ္ဂွ္ ထၞးဟုိတ္ ကုပေရင္ပိုန္ျဒပ္ ပေရင္မှိဟ္တုဲ ပၚတိတ္ႏူေကေအန္ယူတုဲ လုပ္ပံင္ကုႝသှ နဒဒွ္ဒပ္ပှာန္ဍိက္သှဂွ္ေလဝ္ ဂြံဆုႝေကတ္လဝ္တုဲတုဲဒဿံင္ရ။ ပႜဲမန္ပု႙ေလဝ္ အေနာ္အံင္နာင္ဂွ္ ဂစာန္ကေရက္ပတိတ္ ဒပ္ပှာန္ဗၜးၐးေကာန္ဂကူမန္တုဲ ညံင္ဂြံလုပ္ပ ဒပ္ပှာန္ဍိက္ဗဿာ (ဝါ) ဒပ္ပှာန္ဍိက္သှဒတန္ကဝ္ပု႙ဂွ္ ဂစာန္ကၜဳင္တုဲ ဟိုတ္ႏူျဒဟတ္ဒစုႝဒစး ေကာန္မန္ပု႙တုဲ တၛဲဏအ္ ညးေတအ္ ဟြံအံင္ဇှးကၜဳင္ဏီရ။

ပဲါႏူအေနာ္အံင္နာင္ဏအ္တုဲ မှိဟ္မထၞးဟိုတ္ ကုျဒဟတ္ပေရင္ပိုန္ျဒပ္ ျဒဟတ္မှိဟ္ ဟြံဍိဳက္ေပင္တုဲ ညံင္ဒပ္ပှာန္ဗၜးၐးေကာန္ဂကူမန္ ဂြံဒွ္အာ ဒပ္ဍိက္သှဂွ္ မှိဟ္မဆက္ဂစာန္ ဟြံမြဲရဂွ္ လၸေစွ္စိုတ္ျပဟ္ဏီ။ မုဟိုတ္ေရာမၢး ေဗာ္ဍဳင္မန္တဿိ ေဒါအ္လဝ္ပြန္ေပွာ္ ကုဒပ္ပှာန္သမၜဲတိဗဿာ ႏူသှာံ ၁၉၉၆ ေတအ္ရမၢး မှိဟ္မဂဇုန္ဒဿံင္ လတူဍဳင္ သဿဝ္သှလၛႝဳတအ္ဂွ္ အဝုႝကဆံင္အလံင္ မဂြံလဝ္ဂွ္ေလဝ္ ဟြံမိက္ဗလး၊ ယဝ္ရ ရပ္ဂန္ ေဒၢတ္ဗက္ အတိုင္ဂၜံင္တရဵ ေဗာ္ (ဝါ) ဂၜံင္တရဵဂကူမန္ ေဇတ္တ္ပၜန္ေလဝ္ ဒးကေလင္တိတ္ၿဂိဳပ္ပၜန္တုဲ ဂစာန္ဖန္ ဗက္လီလာန္ ညံင္ညးဍဳင္ကြာန္ ဂြံပေတွ္လဟုီဇကုမာန္ေရာင္ဂွ္ ေထက္ကုႝ ဒးစဿ႘ညာတ္ေကတ္ရ။ လဟုီဗုီအေနာ္အံင္နာင္ဂွ္ ဟြံအံင္ဇှးတုဲ လဟုီဗုီတှဟ္ ဥပမာ ”ေဒါအ္ပြန္ေပွာ္နဲတဿိ” ” ပေရင္အံင္ဇှးဂကူဂွ္ ဗတိုက္ေကတ္သိုက္က္ အာနကုႝနဲၿခိတ္သၸဝ္” ”မံင္သဿဝ္ဗဿာတုဲ ေဝင္ျပယာဲ ပေရင္ဍဳင္ကြာန္”  အေရဝ္အၾကာစဏအ္မြဲမြဲ မံက္တိတ္ကၜဳင္မာန္တြႝဳရ။

ဒပ္ပှာန္စုႝဒှာေကာန္ဂကူ မိက္ဂြံဟုီဟုီ ဒပ္ပှာန္ဗၜးၐးေကာန္ဂကူ မိက္ဂြံေကာ္ေကာ္ လုကဵဟြံေကၜာန္ ကေမၜာန္စုႝဒှာဂကူ၊ ကေမၜာန္ဗၜးၐးဂကူမၢး ဟြံဒွ္ဒပ္ပှာန္ သြက္ဂကူဂွ္တုဲ ဒွ္အာ ဒစုက္ဇလဂကူဂွ္ ဗြဲမေဇှာ္ကုႝျဒဟတ္မာန္ရ။ ဇဿာပ္မရပ္လြဟ္တုဲ လတက္ပေဠာအ္ထဆိပ္ၐိုပ္ဂွ္ ဒွ္ဒပ္ပှာန္မန္ ဖအိုတ္ဂွ္ လၸေစွ္စိုတ္ညိ။ ဒွ္ဒမၜဂကူေလဝ္ မာန္ဒဿံင္ကုီေရာင္။

ဗြဲခေမှာန္ ဗြဲသေရာပ္ ယဝ္ဒးဟုီမၢး ဒပ္ပှာန္မန္ဟုီဂွ္ ဒးဒွ္ဒပ္ သဿဝ္အုပ္ဓုပ္ဂကူမန္တုဲ ဒးဒွ္ဒပ္ မေကၜာန္ဒဿံင္ကေမၜာန္ စုႝဒှာဂကူမန္ ဍဳင္မန္၊ ညံင္ဂြံထေဍင္ပတိတ္ ဒပ္ပှာန္ရဲသမၜဲတိဗဿာ ႏူဍဳင္မန္တုဲ ညံင္ဂြံကေလင္ဒက္ပၲန္ ပေရင္ပကင္ရင္ ညးဍဳင္ကြာန္မန္ရ။ ဟုီကၜးကၜးမၢး လုကဵဟြံေကၜာန္ကေမၜာန္ဏအ္မၢး ဒပ္လုႝေလဝ္ ဟြံဒွ္ ဒပ္ပှာန္မန္ရ။

၂၃။ ပေရင္ပိုန္ျဒပ္ နကႝုဂေကာံ (ကမၼဏ႘)

ဗုီေကာန္မန္ပု႙ ဗြဲမဂၜိဳင္ ေကၜာန္ဒဿံင္ ပေရင္ပိုန္ျဒပ္ နကုႝမှိဟ္မြဲအိန္ထံင္ဓဝ္ဂွ္ ဒွ္နဲပေရင္ပုိန္ျဒပ္ ေခတ္ကၜာေတအ္တုဲ ဒးသၜာဲသၜဳင္ပတိုန္ နဲတဿိေထက္ရ။ နဲတဿိပႜဲဒှာဲဝြံ မိက္ဂြံဟုီ စှးေကၜာန္ဒဿံင္ နကုႝမြဲအိန္ထံင္ဂွ္ ေကၜာန္နကုႝဂေကာံ ယဝ္ရေကာ္ဟုီ ဗုီအကၤလိက္မၢး ကမၼဏ႘ရ။

မုဟုိတ္ ေကၜာန္နကုႝဂေကာံဂွ္ ခိုဟ္ေရာမၢး မှိဟ္မြဲဟုီဂွ္ ကသပ္ႏြံဆၐိုတ္ မှိဟ္မြဲရ။ မှိဟ္ၐါမၢး ကသပ္ဒွ္ကၜဳင္ မှိဟ္ၐါရ။ ပု႙မှိဟ္တအ္ဂွ္ ပေရင္ဆုႝဂဗကုီ၊ ကသပ္ကုီ ညးမြဲကုမြဲ ဟြံတုပ္ေရင္သကအ္ရ။ အရာကသပ္ ေကုာံ ပေရင္ဆုႝဂဗ ဟြံတုပ္ဝြံ ဗဒွ္ကုႝ လညာတ္တဿိ ဗဒွ္ကုႝပေရင္ကေမၜာန္တဿိမာန္ရ။ အဓိကကိစၥေဇှာ္အိုတ္ ကသပ္ညး ကသပ္အဲ ပေရင္ဆုႝဂဗညး ပေရင္ဆုႝဂဗအဲ ဂြံစုိပ္ကၜဳင္ လတူခုင္မာန္ဂွ္ မှိဟ္မြဲမြဲ ညံင္ဟြံဂြံ ဓလုီပလုီေထာအ္ ကသပ္ညးတှဟ္ လညာတ္ညးတှဟ္ရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ ပႜဲအရာမခပတိုန္ ကႜိဳပ္သကိုပ္မြဲမြဲ ဟြံေသင္ မာန္ေနဂ်ာမြဲမြဲတုဲ ကုႝေကာပ္ကာဲဖန္ဇန္ သုီဖအိုတ္ဂွ္ ဒွ္အရာမပလုီ ဓလုီေကၜအ္ ကသပ္ညးတှဟ္မာန္ရ။ ဟို္တ္ဂွ္ရ မာန္ေနဂ်ာဂွ္ ပဲါႏူေကာပ္ကာဲ ဖန္ဇန္ပတိတ္ကသပ္တဿိတုဲ သုီဒးေကာပ္ကာဲဖန္ဇန္ ညံင္ကသပ္ဇဿာပ္မှိဟ္ ဂြံစိုပ္လတူခုင္တုဲ ကသပ္တအ္ဂွ္ ညံင္ညးညးအဲအဲ ေသၛဝ္ေဂၜပ္ပၚပဲါတုဲ ဂြံဗမံက္အာ႐ုပ္ရဵကေမၜာန္ရ။ ဟုီကၜးကၜးမၢး ဇဿာပ္မှိဟ္မပါလုပ္ ပႜဲကေမၜာန္ဂွ္ ညံင္ဂြံႏြံတာလ်ိဳင္ လတူကေမၜာန္ဂွ္ သုီဖအိုတ္ ညံင္ဂြံစြံဓဝိင္ လတူကေမၜာန္ဂွ္ သုီဖအိုတ္ဂွ္ ကိစၥေဇှာ္တဵ ဗြဲမေလာန္ရ။

ေကၜာန္နကုႝဂေကာံ ဗုီလုႝခိုဟ္ေရာ နဒဒွ္ဥပမာ ယဝ္ဒးထၞးမၢး မာံကဂွ္ စုိန္သကုီ ပေရင္တုႝလြ႘တှံခၐိုတ္၊ မာံခ ဂွ္စိုန္သကုီ ပေရင္ဒ႘ကြ႘စက္၊ မာံဂဂွ္ စိုန္သကုီ ပေရင္သြံဗှိက္ ညးပိဝြံ ဗုီညးကုႝညး ယဝ္ရေကၜာန္ ကေမၜာန္ညးမစိုန္သကုီမၢး ၐိုန္ခိုဟ္ဒဿံင္ၐိုတ္ဒးရးကုီရေလဝ္၊ မာံကဂွ္ ဆၐိုတ္ ျဒဟတ္မာံက ႏြံေဟင္ ညးေတအ္ တုႝတှံခၐိုတ္မာန္ရ။ တုဲပၜန္ တုႝတှံခၐိုတ္ဟုီဂွ္ေလဝ္ တႝုလဝဲါဂွ္ ဂြံခြာတ္လဝဲါဂွ္ဟြံေသင္ ဒွ္အရာၾသန္အိုတ္ ဒွ္အရာမဓလုိက္တမ္႐ုိဟ္မြဲတုဲ မာံက ဂြံဂ်ိဳင္တန္တဵအာမာန္ဂွ္ ဒးအာေကၜာန္ဒဿံင္ ကေမၜာန္တှဟ္ေဟင္ဂြံဒွ္မာန္တုဲ ၐိုတ္ျဒဟတ္ႏြံဂွ္ ဟြံဂြံဓလုိက္လဝ္ ပေရင္ကေမၜာန္ဇကု ပႜဲကေမၜာန္တုႝကၜအ္ဂွ္ရ။ ညံင္ရဵသာ္ဂွ္ကုီ မာံခ၊ မာံဂ တအ္ဂွ္ ကေမၜာန္ ဇကုမခံင္ဂွ္ ေကၜာန္အာမၢး ဟြံဒွ္ကေမၜာန္ဟြံေသင္ ဒွ္ဒဿံင္သုီဖအိုတ္ရ။ ဆဂး ယဝ္ရညးပိဂွ္ ပံင္ေတာဲတုဲ ေကၜာန္အာမၢး ကေပါတ္ဗှိက္မာံဂ ဂွ္ ဖႜိဳက္ကုႝကြ႘စက္ မာံခ၊ ၾသန္မဂြံပရဲဂွ္ ဓလုိက္စုတ္တမ္႐ုိဟ္ ပႜဲကၜအ္မာံကမေကၜာန္ဒဿံင္မၢး ကလိတ္ကေလာတ္အာ သုီညးပိ ကေမၜာန္ေလဝ္ စိုပ္တရဵတုဲ အံင္ဇှးေလဝ္ ေလာဲ၊ ပေရင္ကေမၜာန္ေဇှာ္ေဇှာ္ေလဝ္ ေကၜာန္ပတိတ္ ဖန္ဗဒွ္မာန္ရ။

ပဲါႏူဂွ္ပၜန္ တၛဲဏအ္ တိုင္ပၠဵအဓိကပု႙ဂွ္ ဒွ္သြက္ဂြံကေလင္ဒက္ပၲန္ အဝုႝဂကူမန္ပု႙ ပႜဲဍဳင္မန္ပု႙ရ။ ကေမၜာန္ပေရင္ပုိန္ျဒပ္ဏအ္ဂွ္ နဒဒွ္အ႐ုီအဗင္ ဂြံထိင္မင္မြဲအာ ပေရင္မံင္စံင္ပု႙ကုီ သြက္ဂြံရႏုက္ဗေပင္ ကေမၜာန္တဝ္ေစှဟ္ဗၜးၐးဂကူပု႙ဂွ္ရ ၾသန္ပရဲပု႙ဂွ္ နဒဒွ္တာလ်ိဳင္မြဲဂွ္ ညံင္ဂြံဒွ္ဂုဏ္ဖုႝ ပေရင္ပူဂုႝ သုီကုႝဂုဏ္ဖုႝ ပေရင္တဝ္ေစှဟ္ဗၜးၐးဂကူဂွ္ ပု႙တအ္ဒးဖန္ေရာင္။

ယဝ္ရပု႙စဿ႘ အာဂၜာဲဂၜံက္ေကတ္ ျဒပ္ရတ္ထဝ္ၾသန္ ဇုဇဗဵလပု႙ မတုိပ္ေဒပ္လဝ္တုဲ ေကၜာန္သြက္ဗၜးၐးမၢး ဒွ္ဟြံမာန္။ ယဝ္ရစဿ႘ ကုႝညးတှဟ္ထံက္ပင္တုဲေဟင္ ေကၜာန္သြက္ ဗၜးၐးဂကူပု႙ေလဝ္ ဒွ္မှိဟ္ ”ကၜႝဳစဿ႘မႀကိဳတ္စိင္”။ ဟိုတ္ဂွ္ရ နကုႝနဲဇကုကုႝဇကု ဗုီလုႝဂြံတန္တဵအာ ဍာ္ဇမၜိင္မာန္၊ နကုႝနဲဇကုကုႝဇကု ညံင္ဂြံရႏုက္ဗေပင္ တင္မႏြံပဿိက္ဇကုမာန္ဂွ္ ဒးဖန္ဇန္ ဒးေကၜာန္ေဟင္ ကိတ္ည႘ ကုလက္သန္ဂကူမန္ပု႙ဂၜိဳင္ရ။ မုဟိုတ္ေရာမၢး ဂကူမန္ပု႙ဂွ္ ညံင္ရဵဂကူ ဟြံမိက္မံင္ သဿဝ္ညးတှဟ္ဂွ္ ဒွ္ဂကူမဗၵဗၵဲါ ကုညးတှဟ္ေလဝ္ ဟြံေသင္ရ။

ဟုီမြဲသာ္ပၜန္ ဍဳင္မေဇှာ္ေမာဝ္ဒဿံင္ လတူဂၜးတိဏအ္ သုီဖအိုတ္ဂွ္ ယဝ္ရပု႙တအ္ ကေလင္လၛတ္မၢး အဓိကေဍဟ္ဂွ္ ဟိုတ္ႏူညးတအ္ႏြံကုႝ ဓဝ္ပေတွ္ လတူဇကုညးတအ္ ေဟင္ရ။ စုႝကုႝတၛဲဏအ္ ဍဳင္တအ္ ဂြံေဇှာ္ေမာဝ္ ဂြံတန္တဵအာမာန္ဂွ္ ေကာန္ဍဳင္ညးတအ္သုီဖအိုတ္ နဒဒွ္တာလ်ိဳင္မြဲဂွ္ ၾသန္လုပ္ညးတအ္ သုီဖအိုတ္ဂွ္ ဗြဲမဗဗြဲ ဒးဒုင္အေခါန္ ကုဍဳင္တုဲ ၾသန္အေခါန္တအ္ဂွ္ ေရင္တၜဳင္ေကၜာန္အာ ပေရင္ပညာ ပေရင္ထတ္ယုက္ ပေရင္ဆက္ေစၜာအ္ ပေရင္ဂုီကၜီဳဍဳင္ရ။

ေကာန္မန္ပု႙ေလဝ္ သြက္ဍဳင္ပု႙ ဂြံဗၜးၐးတိတ္ ႏူရဲသမၜဲတိဗဿာဏအ္ဂွ္ ၾသန္လုပ္ဇကု ဗြဲမဗဗြဲဂွ္ ဒး႐ုီဗင္ထံက္ပင္ ေထက္ကုီေရာင္။ နဒဒွ္ေကာန္ဍဳင္ကြာန္မြဲ ဒးဒုင္အေခါင္ဖလာ ကုသဿိင္တၜ ရဵသာ္ဝြံ ဒွ္ဟြံေထက္တုဲ နဒဒွ္ေကာန္ဍဳင္မြဲ သြက္တာလ်ိဳင္ဂကူ သြက္တာလ်ိဳင္ဍဳင္ ဂြံဗၜးၐး ဂြံေဇှာ္ေမာဝ္တုဲ ဒးေရင္တၜဳင္ ဒးကုႝေထက္ေရာင္။

ဍဳင္အခိင္ေခတ္လဿဳဟ္ဝြံ ဒက္ပၲန္လဝ္ နကုႝညးဍဳင္ကြာန္ နကုႝေသှာဝ္ေရာင္။ ဍဳင္ပႜဲအေခတ္လဿဳဟ္ဝြံ ဒက္ပၲန္လဝ္ နကႝုသဿိင္တၜမြဲမြဲ ဨကရာဇ္မြဲမြဲဟြံေသင္ဂွ္ရ မှိဟ္လုႝဟြံဟုီ ဒးကုႝအေခါန္ဍဳင္ သုီဖအိုတ္ေရာင္။ အခိင္ကၜာေတအ္မၢး ဍဳင္ဂွ္ ဒက္ပၲန္လဝ္ နကုႝဨကရာဇ္မြဲ (ဝါ) သဿိင္မြဲတုဲ ေကာန္ဍဳင္ကြာန္တအ္ ဒးကုႝအေခါန္သဿိင္ရ။ ညးလုႝမြဲဟြံဟုီ ၐိုန္ရဇကုဒွ္မှိဟ္ ပႜဲဂေကာံအဝုႝအသ႘ကုႝဒွ္ ၐိုန္ရဇကုဒွ္မှိဟ္ ပႜဲဂေကာံအလုႝအသ႘ကုႝဒွ္ အေခါန္ဍဳင္ဂွ္ ဒးဒုင္ဖအိုတ္ရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ တၛဲဏအ္ဒးဆုႝေကတ္ဒဿံင္ ပႜဲဂကူပု႙ ကုညးမေကာ္ဂး ရဲတဝ္ေစှဟ္ သြက္ညးဍဳင္ကြာန္တအ္ ဗၜးဒဿံင္အကံက္အေခါန္ဂွ္ ေထက္ကုႝဒးေအာန္စိုတ္ေကြဟ္ဟ္ရ။ ညးတအ္ တဝ္ေစှဟ္ သြက္ဂြံဗၜးအကံက္အေခါန္ဟာဂွ္ ကေလင္ခ်ပ္ပၜန္ရ။ ဟုီကၜးကၜးမၢး ရဲသၛိေကာန္ေဗာ္တအ္ဂွ္ ဗၜးအကံက္အေခါန္ရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ နကုႝလညာတ္ညးတအ္ ဂကူမန္ပု႙တၛဲဏအ္ဂွ္ ဒက္ပတန္လဝ္ နကႝုေကာန္ေဗာ္ဟာ။ ဒက္ပတန္လဝ္ နကုႝေကာန္မန္ဟာ။ ဒက္ပတန္လဝ္ နကႝုေသှာဝ္ဟာဂွ္ မိက္ဂြံတီကၜဳင္ရ။

ညးမြဲ ဟိုတ္မိက္ဂြံပအပ္ဘဝ ကုဗၜးၐးမန္ (ဝါ) မိက္ဂြံလုပ္ေကတ္ တာလ်ိဳင္စုႝဒှာဂကူမန္တုဲ လုပ္စိုပ္ကၜဳင္ေဗာ္ဂွ္ သုီကုႝဟြံတီ ဒွ္အာမှိဟ္မလုပ္ေကတ္ အေခါင္ေတဿင္ လတူေကာန္မန္ဇကုဂွ္ ယဝ္ရခ်ပ္ဒးမၢး ကေသၛာံစုိတ္ဒွ္ကၜဳင္မာန္ ေပင္င္ရ။

၂၂။ ေသၛဝ္ေဂၜပ္ အကာဲအရာ ပေရင္ပိုန္ျဒပ္ဂကူမန္

ႏူကၜာဍဳင္ဟံသာဝတ႘ ဟြံဂြံလုီေတအ္ဏီဂွ္ ဒုင္သဇိုင္ ကုတိဍာ္တုဲ ဍဳင္မန္ ဒက္ပၲန္လဝ္ နကုႝပိရး - ရးမုတၲမ၊ ရးဟံသာဝတ႘၊ ရးဖါသီ။ ဟိုတ္ႏူတိဍာ္ ဗုီျပင္ဟြံတုပ္တုဲ အဓိက ပေရင္ပိုန္ျဒပ္ေလဝ္ ဟြံတုပ္ေရင္သကအ္ကုီ ဟုီမာန္ရ။ ပေရင္ပုိန္ျဒပ္ မန္ရးမုတၲမတအ္ဂွ္ ဒွ္ပေရင္တုႝလြ႘ကၜအ္သြဝ္ဂၜိဳင္၊ ပေရင္ပုိန္ျဒပ္ မန္ရးဟံသာဝတ႘တအ္ဂွ္ ဒွ္ေၾသာအ္သၛဳ ေကုာံ ၐုႝတုဲ ပေရင္ပိုန္ျဒပ္ မန္ဖာသီတအ္ဂွ္ ဒွ္ကေမၜာန္တမၛာဂၜိဳင္ရ။ ဆဂး တိဍာ္မန္ ၾကပ္သုီဖအိုတ္ဂွ္ စုႝကုႝဂြံေတဿင္ ေရင္သကအ္ေကြဟ္ဟ္ ဟြံဒွ္ဂွ္ရ ပေရင္ကေမၜာန္အဓိကသုီပိဂွ္ ႏြံဒဿံင္ဇဿာပ္ရးေလဝ္ ဟုီမာန္ကုီရ။ ပဲါႏူဏအ္ပၜန္ အရာမှိဟ္တအ္ မှံဳပဿိက္ သြက္ဘဝမှိဟ္မြဲ မပၲံ ကေပါတ္သၛိ ထဿာဲ ပၛာန္ ၐုန္ျမတအ္ကုီ ကေပါတ္သၛိနာနာတအ္ ဂၜဳင္ ကြ႘တအ္ေလဝ္ ဗုီဇကုကုႝဇကု ေကၜာန္ဗတိတ္ေကတ္တ္ဖအိုတ္ရ။

ဟုိတ္ႏူအဓိကပတိတ္ကေပါတ္ ပႜဲအၾကာရးမန္ပိဂွ္ ဟြံတုပ္ေရင္သကအ္တုဲ မှိဟ္မေစၜာအ္ကေပါတ္ဂမၜိဳင္ မေကာ္ဂး သဿာဗှိက္ ကကွ္ကွ္ ႏူရးဖာသ႘ အာသြံ ကုႝမန္ရးဟံသာဝတ႘၊ ေႀသာံသၛဳ ႏူရးဟံသာဝတ႘ အာသြံကုႝမန္ဖာသ႘၊ သတ္ဆုသတ္ဒုန္ ႏူရးမုတၲမ ပလံင္ဗစိုပ္ ရးဟံသာဝတ႘ ရဵသာ္ဝြံ နကုႝတရဵဂၜဳင္ကၞင္ဂွ္ ဗြဲမေလာဲသြာ ပလံင္ဗစိုပ္ဒဿံင္အိုတ္ရ။ ပဲါႏူဏအ္ပၜန္ ကေပါတ္ႏူဍဳင္မန္ဂွ္ အာသြံ ကုဍဳင္ဝုတ္ဒုိဟ္ဂမၜိဳင္ မပၲံဍဳင္ဗဿာ ဍဳင္ေသံတအ္ကုီ သုီကုႝဍဳင္ဂလာတအ္ေလဝ္ ႏြံရ။ ႏုင္ထဿာဲမန္ဂွ္ ပလံင္စိုပ္ဒဿံင္ စုႝရးယူေရာပ္ေတအ္ဂွ္ ညးလၛတ္တအ္ ဗမံက္ထၞးလဝ္ရ။ ကေပါတ္ႏူဍဳင္သအာင္ ဥပမာ ႏူဍဳင္ဂလာဂွ္မၢး ယာတ္ဂၜိက္နာနာတအ္ေလဝ္ ကေလင္ဖ်ဵနင္ ဍဳင္မန္တုဲ ပေရင္ပိုန္ျဒပ္ ညးဍဳင္မန္ ေဇှာ္ေမာဝ္တဵလဝ္ ေကြဟ္ဟ္ရ။ ဂကူမန္ဂွ္ေလဝ္ ဒက္ပၲန္လဝ္ နဒဒွ္ဂကူဗၛ၊ ဂကူတမၛာ၊ ဂကူဗှိက္၊ ဂကူတၜကြတ္ မေကၜာန္ပတိတ္ကေပါတ္နာနာရ။

ဟုိတ္ႏူပေရင္ပိုန္ျဒပ္တအ္ ေဇှာ္ေမာဝ္တုဲ ေကၜာန္စမြဲမြဲေလဝ္ တဲေဇှာ္တဲေတင္ဂွ္ရ သက္သ႘ပေရင္ပုိန္ျဒပ္မန္ အခိင္ကၜာေတအ္ ၐိုတ္လုႝႏြံဒဿံင္ေရာဂွ္ ထၞးဒဿံင္ ပႜဲကေမၜာန္ညးတအ္ မေသွ္ဒဿံင္ မပၲံက်ာ္ေစတ႘ဂမၜိဳင္ ဘုတ္ဘာဂမၜိဳင္ အရာမဗၜးပလုီ ကုရဲပလုီပလာ္ ပႜဲသှာံ ၁၁၁၉ ေတအ္ဂွ္ရ။ ေတာ္ရံင္ကုႝက်ာ္ေစတ႘တအ္ဏအ္တုဲ ပေရင္ပိုန္ျဒပ္မန္ အခိင္ကၜာေတအ္ ၐိုတ္လုႝေဇှာ္ေမာဝ္လဝ္ဂွ္ ဟုီမာန္ရ။

ပေရင္ပုိန္ျဒပ္ေဇှာ္ကၜဳင္ဗက္ ဂကူမၾကပ္ေညာန္ကုႝဇကု ဗုီကုႝဂကူဗဿာတအ္ဂွ္ ဒွ္ဒဿံင္ဂကူကေမှာဝ္ စဟြံဖဲ သုင္ဟြံဖဲ မြဲလပၚဂွ္ေလဝ္ ညာတ္ဒဿံင္ကတုိင္ထဝ္ ကတိုင္ၾသန္ ပႜဲဍဳင္မန္တုဲ မတ္ဂၜဳဇကုဇတဝ္ ခ်ိဳတ္တ္ဂ်ိဳင္င္ ဂစာန္ပၜံင္ဗတိုက္ေကတ္ဒဿံင္ တြႝဳဂွ္ရ ဍဳင္မန္ဂွ္ ပေရင္ဂုီကၜီဳ ေအာန္အာေကြဟ္ဟ္တုဲ ေကှာတ္တဲ ဒးဒုင္ပလုီဏာ ကုရဲကေမှာဝ္တအ္ရ။

ႀကဵႏူရဲပလုီပလာ္ ရဲသမၜဲတိဗဿာ ဗတိုက္ပလုီေထာအ္ ဍဳင္မန္ဟံသာဝတ႘တုဲ ေကာန္မန္ဗြဲမဂၜိဳင္ ဒးေျဒပ္ဒဵ အာဍဳင္ေသံဂွ္ ျဒပ္ရတ္တအ္ ေကတ္ဏာဟြံအိုတ္ သာ္ဂွ္ဟြံေသင္ ဂြိင္ေဖက္ဒွ္အႏၲရာဲ ပႜဲဂၜံင္တုဲ ဗက္တုိပ္ေဒပ္စြံလဝ္ အၾကာဘုတ္ အၾကာဘာ အၾကာဒုႝ အၾကာဓေရာ္ ဗြဲမဂၜိဳင္ဂွ္ ဂြံေကင္မိင္ကၜဳင္ကုီရ။ ဓမၼတာ မှိဟ္မဒဵပှာန္တအ္ဂွ္ မှိဟ္တၜျဒပ္ မှိဟ္တၜပညာတအ္ဂွ္ ဒွ္မှိဟ္မစိုပ္ဂတအိုတ္ရ။ သာ္ဂွ္ရ ဂကူမန္ ညးတၜျဒပ္ ညးတၜပညာတအ္ဂွ္ စိုပ္အာဍဳင္ေသံသဿးတုဲ ဆမှိဟ္သဿာဗၛ သဿာကၜအ္ သဿာတမၛာတအ္ ညိညေဟင္ ေသွ္ေသဿဟ္ဒဿံင္ ပႜဲဍဳင္မန္ဟုီမာန္ရ။ ရဲတၜပညာ ရဲတၜျဒပ္မန္ မစိုပ္အာဍဳင္ေသံစဏအ္ဂွ္ ဒွ္အာေသံကၜာအိုတ္မာန္ေရာင္ဂွ္ ေစွ္စိုတ္ကုီရ။

ပႜဲအခိင္လဿဳဟ္မၢး ဂကူမန္ပႜဲဍဳင္မန္ေတအ္ မှိဟ္သဿာဗှိက္ မှိဟ္တၜပညာ မှိဟ္တၜကြတ္တအ္ဂွ္ ေအာန္အာေကြဟ္ဟ္ရ။ မုဟိုတ္ေရာ ယဝ္ရပိုတ္တမ္ဂၜာဲ႐ုိဟ္မၢး ဍဳင္မန္ပု႙ သဿဝ္ရဲသမၜဲတိဗဿာဏအ္ဂွ္ ပဿင္ဂၜံင္ မမင္ဒဿံင္ သြက္ဂြံဂၜံက္စ ကေပါတ္ညးတှဟ္တအ္ဂွ္ ဒွ္ဒဿံင္ဗဿာသဿးတုဲ ဆမှိဟ္မေကၜာအ္ကုႝဗဿာတအ္ေဟင္ ဒုင္ပထုဲမာန္ရ။ ဟုီဍာံဍာံမၢး မန္ညးဟြံမိပ္ ဒုင္ပထုဲ ကုရဲဟြံမြဲ ကုႝက်ာ္ႀသ႘တအ္ဂွ္ ဟြံမိက္ေကၜာန္ ကေမၜာန္သြံရာန္ရ။ ဟြံဒးစုက္ ကုခါခှ႘တအ္ဂွ္ေတွ္တုဲ ဗာတ္ရ ဒးဗာ္ဂူ ဇိက္ဗၛတုဲ ၐိုတ္ဂြံဂွ္ ေကၜာန္စအာ နကုႝစိုတ္ဗုီဏအ္ဂၜိဳင္ရ။ ညးမဒုင္ပထုဲတအ္ေလဝ္ လအ္အာမၢး အေရဝ္ျခာကုီ ေဒၢတ္ပြကုီ ဒွ္အာဗဿာဂွ္ရ သဿာဗှိက္တအ္ဂွ္ ညံင္ကုႝဗဿာကၜးကၜး ဒွ္ဒဿံင္ရ။

ဗြဲႀကဵ စိုပ္သကၠရာဇ္ ၁၉၆၂ ေနေဝန္သီအဝုႝဍဳင္တုဲ အုပ္ဓုပ္ကၜဳင္ နကုႝေသှာတ္တၜအဝုႝပှာန္မြဲေဗာ္ရ။ တှဟ္နဂြံလှိန္ဗပိန္ တၜဓနဂမၜိဳင္တုဲ (တၜဓန ပႜဲအခိင္ဂွ္ ဒွ္ၾကဳက္ဂလာ) သီေကတ္ေထာအ္ ႐ုင္စက္မပတိတ္ဗှိက္တအ္ နဒဒွ္ဍဳင္ပိုင္ကုီ၊ တုဲပၜန္ ပႜဲအခိင္ဂွ္ တၜဓနေကာန္ဍဳင္သအာင္ ၾကဳက္ဂလာတအ္ဂွ္ သီေကတ္လဝ္ တိဍာ္ေကာန္ဍဳင္ကြာန္တအ္တုဲ ေကာန္ဍဳင္ကြာန္တအ္ ေကၜာန္ဂြံႏူဗၛတအ္ဂွ္မၢး ဒးေပၜာပ္ကုႝေသဌ႘ဂွ္ကုီ ဒွ္ဒဿံင္တုဲ တှဟ္နဂြံပေသာင္ ကိစၥဂွ္တုဲ ပတိတ္ေသှာဝ္ တိဍာ္တအ္ဂွ္ ဍဳင္ေဟင္ အေခါင္ပိုင္ၿပ႘ႏြံဂးတုဲ ကုညးမေကၜာန္ဗၛတအ္ဂွ္ ဂြံအေခါင္ဆက္ေကၜာန္အာရ။ ကာလဂွ္ ေကာန္ဍဳင္ပု႙ ဗြဲမဂၜိဳင္ ဂြံတိတ္ဗၜးအာ ႏူဘဲေသဌ႘ဂလာၾကဳက္တအ္ရ။

ပြမေကၜာန္ပ ၿမဵသာ္ဝြံဂွ္ ဆဍဳင္ပု႙မြဲဓဝ္ေဟင္ ေကၜာန္ပဟြံေသင္ ဍဳင္ဗြဲမဂၜိဳင္ နကုႝအကာဲအရာတုဲ ေကင္ေကၜာန္လဝ္သဿးရ။ ဥပမာ ဍဳင္ဒိန္မက္ မဒွ္ဍဳင္ဒ႘မဝ္ကေရသ႘မြဲေလဝ္ ပႜဲအခိင္ပှာန္ဂၜးတိဒုတိယဂွ္ ပှာန္ဂ်ာမန႘တအ္ လုပ္ကၜဳင္တုဲ ဍဳင္ဒိန္မက္ဂွ္ နဒဒွ္ဍဳင္မပံင္ေတာဲ ကုပှာန္ဂ်ာမန႘ဂွ္ ဒးဒုင္မံင္လဝ္တုဲ ပႜဲအခိင္ဂ်ာမန႘ မေအေဝဒဿံင္ဂွ္ ကုညးမစုက္လုက္ ကုဂ်ာမန႘တအ္ဂွ္ ကလိဂြံအေခါင္ေတဿင္တုဲ ခိုဟ္စလဝ္ႏြံရ။ ကာလပှာန္ဂၜးတိဒုတိယတုဲ ဂ်ာမန႘ကေလင္စဵအာ ႏွီဂွ္ ညးတအ္ကေလင္စဿ႘စဿတ္ ပိုန္ျဒပ္ေကာန္ဍဳင္ကြာန္ဂမၜိဳင္ မှိဟ္မြဲ ကၜာပှာန္ဂွ္ ပိုန္ျဒပ္ႏြံဂလိုင္လုႝ ပႜဲအခိင္ပှာန္ဂွ္ မုေကၜာန္မုတုဲ ကလိဂြံပိုန္ျဒပ္တအ္ဂွ္ ယဝ္ရဒွ္သံသယမၢး ျဒပ္တအ္ဂွ္ သီေကတ္ နဒဒွ္ျဒပ္ဍဳင္ကုီ၊ တုဲပၜန္ မှိဟ္လၛႝဳတအ္ဂွ္ ဟြံရာန္လဝ္ တိဍာ္သၛိဌာန္တုဲ ဂိုင္ေဒပ္လဝ္လွဲဳလွာ္ရ။ ပႜဲအခိင္ေဂၜအ္အ္ဂွ္ လေလာင္တရးေထာအ္ ဒဒွ္ရ လွဲဳစေကၡာတအ္ဂွ္ သြက္ဂြံသၜာဲတဿိႏြံတုဲ မှိဟ္မြဲမၢး ဆဗှတ္ညိညဓဝ္ေဟင္ အေခါင္သၜာဲႏြံတုဲ ၾသန္ေသဿဟ္တအ္ဂွ္ ဒွ္အာစေကၡာဖအိုတ္ရ။ နကုႝနဲသာ္ဝြံ ကေလင္ပည႘ေထာအ္ ကဆံင္ေကာန္ဍဳင္ကြာန္တအ္တုဲ ဝးပကဝ္ေထာအ္ ရဲဖံက္သစၥ လတူဍဳင္ လတူဂကူ ပႜဲအခိင္ပဿတ္ၿဂိဳပ္တူဂွ္ရ။

ဍဳင္ဗဿာဂွ္ ဒက္ပၲန္ဂေကာံမှိဟ္သုႝေယွဝ္ေလတ္ နကုႝေသှာတ္တၜအဝုႝမြဲေဗာ္ မရပ္လဝ္ဝါဒမဟာဂကူဗဿာတုဲ ယဿဳဂေကာံမှိဟ္သုႝေယွဝ္ေလတ္ေလဝ္ လုီအာကုီရ။ ဍဳင္ယူေရာပ္ဗြဲမဂၜိဳင္တအ္ဂွ္ ဒက္ပၲန္ ဂေကာံမှိဟ္သုႝေယွဝ္ နကုႝေသှာတ္ဒ႘မဝ္ကေရသ႘တုဲ အံင္ဇှးတဵ ဗြဲမေလာန္အိုတ္ရ။

တုဲပၜန္ ရန္တဿအ္ ညံင္ၾသန္ဍဳင္ ဟြံဂြံတိတ္အာ ဍဳင္သအာင္တုဲ ကဿာတ္လဒုႝ ပေရင္ေပၜာပ္ဗှိက္ ႏူဍဳင္သအာင္ရ။ ႐ုင္စက္မသီေကတ္လဝ္ ႏူေသဌ႘တအ္ဂွ္ ယဝ္ရဆက္ေဂတ္အာဒဿံင္မွာတ္တ္ရမၢး ကေပါတ္ႏူဍဳင္သအာင္ဂွ္ ဟြံဒးေပၜာပ္ဒဿံင္ရ။ ႐ုင္စက္တအ္ဂွ္ ျဒပ္ဍဳင္ဂးတုဲ ကႜိဳပ္စိန္စကႜိဳပ္ ဍဳတ္စိန္စဍဳတ္ ေကှာတ္တဲ ႐ုင္စက္တအ္ဂွ္ေလဝ္ ပတိတ္ကုႝကေပါတ္ဟြံမာန္ မြဲလပၚဂွ္ေလဝ္ ကဿာတ္လဝ္ဗှိက္ဍဳင္သအာင္တုဲ ပေရင္ႏြံပဿိက္ဗှိက္အပႜဲဍဳင္တအ္ဂွ္ အာတ္မိက္ကၜဳင္ ဗြဲမေဇှာ္တုဲ မှိဟ္မကၜတ္ေပၜာပ္ဗှိက္ ႏူဍဳင္သအာင္ဂွ္ ဒွ္ကေမၜာန္ေကြဟ္ဟ္အိုတ္ရ။ မုဟိုတ္ေရာဟုီမၢး အခိင္ဂွ္ လွဲဳဒေကဝ္ဗဿာေလဝ္ ငၛဳဟ္ဟြံသဝ္တုဲ ကေပါတ္မေကတ္နင္ ႏူဍဳင္သအာင္တအ္ဂွ္ သြက္သဿာဗှိက္တအ္ ၿပဲသံက္ဟုီဟြံမြဲအိုတ္ရ။ 

ဇဿာပ္ဍဳင္မသီေကတ္ ႐ုင္စက္ႏူတၜ႐ုင္တအ္မၢး ကတုႝဒွ္ဗုီဏအ္ ဖအိုတ္ဟုီၾကပ္ဂြံရ။ ကုဍဳင္မစဿ႘ညာတ္ေကတ္ဂတတအ္ဂွ္ ညးတအ္ဟြံသီေကတ္ ႐ုင္စက္တအ္ ႏူတၜ႐ုင္စက္၊ ဆဂး ညးတအ္ဆိင္ ဂလိုင္ပတိုန္အေခါန္ ႏူ႐ုင္စက္တအ္တုဲ ႐ုင္စက္ဂွ္ေလဝ္ ဂြံဆက္ေဂတ္အာမွာတ္တ္ အေခါန္မကလိဂြံ ႏူ႐ုင္စက္ဂွ္ေလဝ္ ဂြံေရင္တၜဳင္သြက္ဍဳင္တုဲ ပေရင္ၐိုဟ္လလံ ပႜဲဍဳင္ဂွ္ ဆက္ထိင္အာလဝ္မာန္ရ။

တှဟ္နထိင္လဝ္ ျဒဟတ္လွဲဳ အပႜဲဍဳင္တုဲ ဇဿာပ္ဍဳင္ဂွ္ ဂစာန္ဒဿံင္ ညံင္ကေပါတ္ဍဳင္သအာင္ ဂြံလုပ္ဍဳင္ဇကု ၐိုတ္ေအာန္မာန္ကုႝမာန္ရ။ ဆဂး ညးတအ္ဟြံဂစာန္ဗုီဗဿာ ဆုႝေတွ္သီေကတ္ေထာအ္။ ဥပမာ နဲပြမဖ်ဝ္ေဖ်ဟ္ ငၛဳဟ္လွဲဳဍဳင္ဇကု ႏူဍဳင္ မေပၜာပ္ဒဿံင္ကေပါတ္ ကုဍဳင္ဇကုဂွ္မၢး ကေပါတ္ဍဳင္ဂွ္ ပႜဲဍဳင္ဇကု ငၛဳဟ္ကႜင္အာတုဲ ေကာန္ဍဳင္ဇကု စှးညးတအ္ ရာန္ကေပါတ္ဍဳင္သအာင္ဂွ္ ညးတအ္ရာန္ ကေပါတ္ႏူဍဳင္ဇကုရ။ သာ္ဂွ္ဟြံေသင္ ညးတအ္ သၜဳင္ပတိုန္လဝ္ အေခါန္ လတူကေပါတ္ဍဳင္သအာင္။ ဖ်ဝ္လဝ္ငၛဳဟ္လွဲဳဂွ္ ယဝ္ရေကာန္ဍဳင္ဇကု ဒးရာန္ကေပါတ္ ႏူဍဳင္သအာင္မၢး ဒးကုႝငၛဳဟ္ကႜင္ပၜန္ရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ တုဲတဵကုႝ အကာဲအရာ ဍဳင္ဇကုတုဲ ဒးဖန္စြံ ငၛဳဟ္လွဲဳဇကုရ။ ရံင္ကုႝ ဗုီေခတ္ေနေဝန္ မေကၜာန္လဝ္ဂွ္မၢး တီကၜးမြဲဂွ္ နကုႝသဘဵဓဝ္(တ႘အဝ္ရ႘)ဂွ္ ၐိုန္ရဒးဒဿံင္ကုီေလဝ္ နကုႝပေရင္နတဲ ဟြံဒးတုဲ ဟြံအံင္ဇှးဂွ္ဟုီမာန္ရ။ ဟုီကၜးကၜးမၢး တ႘အဝ္ရ႘ကၜးကၜး ပေရင္နတဲဟြံမြဲ ဟုီမာန္ရ။ လဿဳဟ္မၢး ဗဿာဟြံကဿာတ္ ဟြံဗက္ရပ္ ဗုီေခတ္ေနေဝန္ေတအ္ကုီေလဝ္ လွဲဳဗဿာဂွ္ေလဝ္ေဍာတ္ ကေပါတ္ပႜဲဍဳင္ဂွ္ေလဝ္ဟြံမြဲ၊ မြဲလပၚဂွ္ ေကာန္ဍဳင္ကြာန္တအ္ ဒးပဓါန္စကုႝ ကေပါတ္ဍဳင္သအာင္ရေတွ္ ကႜင္ေလဝ္ ေဒါအ္ဟြံဂြံ ဒးရာန္ဂွ္ရ ဒဒိုက္ေကာန္ဍဳင္တအ္ ဂၜိဳင္အာပၜန္ရ။

ပႜဲအခိင္ လွဲဳဗဿာေလဝ္ေဇှာ္၊ ကေပါတ္အပႜဲဍဳင္ေလဝ္ ပတိတ္ကုႝဟြံမာန္၊ နကုႝေသှာဝ္ ကဿာတ္လဝ္ကေပါတ္ဍဳင္မၛးဂွ္ ေကာန္မန္ ပႜဲေဒသကြာန္ကအ္ဗိန္၊ ခအံင္ေၾကဟ္၊ ဓမၼသ၊ ခယ်း၊ လဿိဳင္၊ တဿအ္ေကှင္၊ ေသှဟ္ခေရင္တအ္ဂွ္ ေဒါအ္ေကၜအ္ ႏူကေမၜာန္ဗၛတမၛာတုဲ ေကၜာန္ဗှိက္ကမၜတ္တုဲ သိုက္ခိုဟ္စအာ တဿာဂလိုင္ကုီရ။ ရံင္ေကတ္ကုႝ အကာဲအရာဏအ္တုဲ ဂကူမန္ပု႙ဂွ္ အခိင္ဒး အခါကုႝကၜဳင္မၢး ကေမၜာန္ဗှိက္ဂွ္ေလဝ္ ညးတအ္ေကၜာန္ဒဿံင္ကုီရ။ ဟုီကၜးကၜးမၢး ဒွ္ဂကူမတ္ကၜးကၜးမြဲ ဟြံဒွ္ဂကူမဂၜဳဓုီမြဲရ။ အခိင္လဿဳဟ္ ၾသန္ဗဿာေဍာတ္ ၾသန္ေသံေဇှာ္တုဲ ကေပါတ္ႏူဍဳင္မန္ ေပၜာပ္ေသံမၢး ဂြံငၛဳဟ္ကုီေလဝ္ ကေပါတ္ႏူဍဳင္မန္သုီဖအိုတ္ဂွ္ ပႜဲဍဳင္ေသံ ႏြံဒဿံင္တုဲတုဲကုီ ကေပါတ္ႏူဍဳင္မန္ဂွ္ ေသံဍာ္ကအ္ဟြံဓဇူကုီတုဲ ဟြံဒွ္ကေမၜာန္ပၜန္ရ။

ဟိုတ္ဂွ္ရ လဿဳဟ္မၢး ေကာန္မန္ပု႙ဂွ္ ကေမၜာန္ဗှိက္ဂွ္ ဟြံကိတ္ည႘တုဲ ဂတးရံင္ လၸၚတုႝတှံခၐိုတ္ပၜန္ရ။ လဿဳဟ္တိဒုႝ တိၿဂိဳပ္ဗြဲမဂၜိဳင္ ႏူတှင္သ႘ စိုပ္ဒုႝဗေဂါဂွ္ ဒွ္အာကၜအ္ခၐိုတ္သဿးတုဲ ဗြဲမဂၜိဳင္မၢး ညးမတုႝတအ္ဂွ္ ဒွ္ေကာန္မန္ပု႙ပၜန္ရ။ အာေကၜာန္စ ဍဳင္ေသံ ဍဳင္မေလ႐ွာ သှာံၐိုတ္ဒးရးတုဲ ဗဒွ္ကၜအ္ ပႜဲဍဳင္မန္ေတအ္ရ။ ရံင္ေကတ္ဗုီေကာန္မန္ပု႙ ဂစာန္ဒဿံင္ဇ႘ဇ႘သာ္ လၸၚပေရင္ပိုန္ျဒပ္ဏအ္ကုီ ရံင္အာမုက္ဝင္မန္တမၜာတမၜာေတအ္ကုီ မန္ပု႙ဗၜးၐးႏူညးတှဟ္ဗက္ ဒွ္ဂကူေဇှာ္ေမာဝ္ဟဂွ္ရ။ ဥပမာ တၜညးမဂဒူ ကေလင္ပတန္ဍဳင္မုတၲမတုဲဗက္ ျခာဟြံလအ္ ဍဳင္မန္ေဇှာ္ေမာဝ္တိုန္အာ ဗြဲမျပဟ္တုဲ ဒက္ပၲန္က်ာ္ေဇှာ္ေဇှာ္ ဗုီကုႝက်ာ္လၢဳင္ က်ာ္မုဟ္တဵတအ္ စုႝကုႝဂၜးတိအမ္သဝ္မာန္ရ။ ယဝ္ရ ပႜဲေခတ္လဿဳဟ္မၢး ဍဳင္မန္ဗၜးၐးတုဲ ျခာဟြံလအ္ဂွ္ တိုက္ဗှိက္ဂၜးကဝ္ သၜဳင္အိုတ္ ေဇှာ္အိုတ္တအ္ဂွ္ ႀသိဳင္မာန္ဟဂွ္ ဒွ္ဒဿံင္လက္သန္ သာ္ဏအ္ရ။

၂၁။ ဗုီဒက္ပၲန္ မင္မြဲလဝ္ဂကူမြဲ

ပေရင္စုႝဒှာဟြံမြဲမၢး ပေရင္ေဇှာ္ေမာဝ္ဂွ္ ဗုီလုႝေလဝ္ ဂြံကတုႝဒွ္ကၜဳင္ ဟြံမာန္။ ပေရင္စုႝဒှာပၜန္ ပေရင္စုႝဒှာ ဘဲဗြဲပႜဲ ေကုာံ ပေရင္စုႝဒှာ ဘဲဗြဲမၛး ရဵသာ္ဝြံ မိက္ဂြံပၚလဝ္ ၐါသာ္ရ။ ဘဲဗြဲပႜဲ ပႜဲဒှာဲဝြံ မိက္ဂြံဟုီ ဘဲပြမေကၜာဝ္ဗ်ႝဳ ပြမစံင္တူတအ္ မိက္ဂြံသၢးတုဲ ဘဲဗြဲမၛးဟုီဂွ္ ဘဲႏူဂကူတှဟ္ ဍဳင္တှဟ္တအ္ မိက္ဂြံဟုီရ။ ယဝ္ရဒးဟီု နကုႝဥပမာမၢး တုပ္တဵညံင္ရဵ ခဿာဲစာင္မြဲမကုီရ။ ပႜဲခဿာဲစာင္မြဲမဂွ္ ဗြဲသာမည ယဝ္ရပု႙ပၚမၢး ခႜန္ေဍဟ္ ႏြံေရာင္၊ လွာဲေဍဟ္ (အသာ္ဗုဗု) ႏြံေရာင္၊ မၛးအိုတ္ဂွ္ ေခှာ္ေဍဟ္ႏြံေရာင္။ ခႜန္ေဍဟ္ဂွ္ ဒွ္အရာ သြက္ဂြံဗဒွ္ ေကာန္စာင္တုဲ လွာဲေဍဟ္ဂွ္ သြက္ဂြံစုႝဒှာခႜန္ေဍဟ္ကုီ သုီကုႝသြက္ဂြံ ရႏုက္ဗေပင္ကုႝ ဓါတ္အဟာရ (nutrition) ညံင္ခႜန္ ဂြံစိုပ္ဒတုဲ ဂြံဒွ္ေကာန္စာင္မြဲရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ လွာဲခဿာဲစာင္ဏအ္ဂွ္ ေပင္တဿိဳဟ္တဵ နကုႝဓါတ္ပရဝ္ေတန္ မှံဳကုႝဓါတ္အဟာရ ဗြဲမဂၜိဳင္ရ။ ေခှာ္ေဍဟ္ဂွ္ သြက္ဂြံစုႝဒှာ ဘဲမၛးအိုတ္သုီရ။ ပႜဲပု႙ဂကူမှိဟ္မြဲဂကူေလဝ္ မွာဇန္(ေကာန္ဂကူ)တအ္ဂွ္ တုပ္တဵညံင္ရဵ ခႜန္ခဿာဲစာင္တုဲ ပေရင္ပိုန္ျဒပ္ဂွ္ တုပ္တဵညံင္ရဵ လွာဲခဿာဲစာင္ဟီုမာန္ရ။ ေကာန္ဂကူတအ္ ဂြံေဇှာ္ေမာဝ္ကုီ ဂြံတန္တဵအာမာန္ကုီဂွ္ နကုႝပေရင္ပိုန္ျဒပ္ ဒးရႏုက္ဗေပင္ကုႝရ။ ေကာန္ဂကူကုီ သုီကုႝပေရင္ပိုန္ျဒပ္ဖအိုတ္ဂွ္ ဒပ္ပှာန္ မတုပ္တဵညံင္ရဵ ေခှာ္ေဍဟ္ဂွ္ စုႝဒှာမင္မြဲလဝ္ကုႝ ညံင္သှမၛး ဟြံဂြံပလုီရ။ သုီပိသာ္ဂွ္ ဍိဳက္ေပင္ခိုဟ္ေဟင္ ေကာန္စာင္မြဲ ဂြံကတုႝဒွ္ကၜဳင္မာန္ရ။ သုီပိဂွ္ ယဝ္ရမြဲမြဲ ေယာင္ယာအာမၢး သြက္စာင္ဗဇုႝမြဲ မတြံဂး သဿာတဝ္ေစှဟ္၊ သြက္စာင္ေဢာအ္ မပတိတ္ခမာဲအဟာရ မတြံဂး တၜပိုန္ျဒပ္ တၜပညာတအ္ ဂြံကတုႝဒွ္ကၜဳင္ဟြံမာန္ရ။ ပေရင္စုႝဒှာတအ္ဏအ္ ၐိုတ္လုႝထတ္ ၐိုတ္လုႝခိုဟ္ဂွ္ ပေရင္ပညာ ကုႝသြဟ္ပၜန္ရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ စှးခ်ပ္ဂှန္ဟုီဂး ’စာင္ကုႝခဿာဲစာင္ ညးဂွ္ဒွ္ကၜာ’ ဂွ္ ’ခႜန္ခဿာဲစာင္ ကုႝ ေခှာ္ခဿာဲစာင္ ညးဂွ္ဒွ္ပဓါန’ မၢး ငၛဳဟ္မးအခိင္ႏြံဂၜိဳင္ေရာင္ ေစွ္စိုတ္ရ။

ဂကူပု႙မန္ ႏူကဝ္မစတန္ ေကာန္မှိဟ္မစကတုႝဒွ္ စုႝကုႝတၛဲဏအ္ဂွ္ ဇုဇဗဵလပု႙ မင္မြဲကၜဳင္တုဲ ေသွ္ဒဿံင္ နကုႝအဂၤလက္သန္ဂကူ ေပင္င္ဏီဖိုဟ္ရ။ အကာဲအရာေကာန္ဂကူမြဲမြဲေလဝ္ တုပ္တဵညံင္ရဵ ရာသ႘ဥတုကုီရ။ လေဆာဝ္မၢး ခိုဟ္ လေဆာဝ္မၛး ပေရအ္ ဒးဆုႝဂဗဒဿံင္ ဇ႘သာ္ရ။ ဂကူမန္ပု႙ဂွ္ ဒွ္ဂကူေႀတံမြဲတုဲ ပေရင္ဆုႝဂဗပု႙ေလဝ္ ႏြံဇ႘သာ္ကုီရ။ အခိင္ပု႙ ဒွ္အစာညးတှဟ္၊ အခိင္ပု႙ ဒွ္တၜေစတနာ လတူဂကူညးတှဟ္၊ အခိင္ပု႙ ဒွ္မှိဟ္မမင္မြဲညးတှဟ္၊ အခိင္ပု႙ ဒးဒုင္စံင္ယဇ္ ဂစိုတ္ပလက္ဂကူတုဲ ပု႙ညးမေသွ္ဒဿံင္ ပႜဲအခိင္တၛဲဏအ္ဂွ္ နဒဒွ္ ဘဝဍိက္ဂၜဳဲဂကူဗဿာ ဒးဍႝဳဍိဳက္ဒဿံင္ နာနာသာ္ရ။ ၐိုန္ဂွ္ေလဝ္ ဂကူပု႙ဂွ္ ဂၜံင္ေကၜအ္ကၜက္အာဂွ္ လၸဟုီဏီရ စိုတ္ဓါတ္ပု႙ကုီ ဓဝ္ပေတွ္ပု႙ လတူဂကူပု႙ကုီ ပေရင္ဆာန္သဿိန္ပု႙ကုီ ေဇှာ္ထတ္တိုန္ဒဿံင္ဂွ္ ဂြံဆုႝေကတ္တုဲ ဟိုတ္ႏူပေရင္ဂိုတ္ဂစာန္ပု႙တုဲ ဂကူပု႙ဂွ္ ဒွ္ဒဿံင္ဂၜံင္တၛဲတိုန္ မပတဝ္အာဒဿံင္ကႜိဳပ္ ဂကူေဇှာ္ေမာဝ္ဂွ္ရ သြက္ဂြံဟုီ ဂကူမန္ဂွ္ ႏြံဟြံမြဲဂွ္ ဟြံဒးဟုီတုဲ ဆက္ဟုီအာ ပ႐ူပေရင္ပုိန္ျဒပ္ရ။

၂၀။ ေသှာတ္႐ုဲမာဲ

ဒက္ပၲန္ ဂေကာံမှိဟ္ဒ႘မဝ္ကေရသ႘မၢး ဂြံပဲါတိတ္ေထာအ္ ေသှာတ္႐ုဲမာဲဟြံဂြံရ။ ဟုီမြဲသာ္ပၜန္ ႐ုဲမာဲဂွ္ ဒွ္သဇိုင္ ၾကက္ဒ႘မဝ္ကေရသ႘မြဲရ။ ေသှာတ္႐ုဲမာဲဂွ္ ႏြံၐါသာ္ရ။ မှိဟ္မဂြံမာဲဂၜိဳင္အုိတ္ ေပှာဝ္မှိဟ္ဂလိုင္ဂွ္ မာန္ ေကုာံ မာန္မာဲ နကုႝဗှတ္ဗၞတ္။

ေသှာတ္မာန္နကုႝမှိဟ္မဂြံမာဲဂၜိဳင္

ေပှာဝ္ကုႝေသှာတ္ၐါ မဟုီကၜဳင္လတူေတအ္ဂွ္ ေသှာတ္မှိဟ္မဂြံမာဲဂၜိဳင္အိုတ္ ေပှာဝ္ကုႝမှိဟ္ဂလိုင္မာန္ဂွ္ ဒွ္ေသှာတ္ ေႀတံအိုတ္ရ။ ပႜဲဍဳင္ဂွ္ ဒုင္သဇိုင္ ကုတိဍာ္ လဿိဟ္မှိဟ္တုဲ ပိုင္ျခာေထာအ္ ပြိဳင္ဆႏၵမာဲတုဲ အပႜဲပြိဳင္ဆႏၵမာဲမြဲမၢး မှိဟ္ဂလိုင္လုႝ လုပ္ၿပိဳင္ကုီေလဝ္ မှိဟ္မဂြံမာဲဂၜိဳင္အိုတ္မြဲ ေပှာဝ္ကုႝညးတှဟ္တအ္ဂွ္ ဒွ္မှိဟ္မမာန္မာဲ ဒွ္မှိဟ္မဒုင္႐ုဲစွ္ ႏူပြိဳင္ဆႏၵမာဲဂွ္ရ။ ဥပမာ ပႜဲပြိဳင္ဆႏၵမာဲဗဿံက္ဂွ္ မှိဟ္ဒုင္႐ုဲစွ္ မသုန္တၜမၢး မှိဟ္မြဲတၜဂွ္ ကလိဂြံမာဲဂၜိဳင္အိုတ္မၢး မှိဟ္ဂွ္ ဇှးရ။ မမာဲမကုႝလဝ္ ကုမှိဟ္ပန္တၜတအ္ဂွ္ ၐိုန္ရပံင္ဖအိုတ္ ဂၜိဳင္ႏူမှိဟ္မဇှးဂွ္မြဲကုီေလဝ္ မမာဲတအ္ဂွ္ ဟြံဂြံပစှးလုပ္ဒတန္ရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ နကုႝေသှာတ္ဝြံ ယဝ္ရလုပ္ၿပိဳင္ပကာန္ မှိဟ္ၐါဓဝ္ ဟြံေသင္မၢး ၐါေဗာ္ဓဝ္မၢး ဒးရးဒဿံင္ကုီေလဝ္ သြက္ဍဳင္မေဒၢတ္ ေသှာတ္ေဗာ္ဇ႘တအ္မၢး နဲဝြံ ဟြံခိုဟ္ေကြဟ္ဟ္ရ။ ဟုီမြဲသာ္ပၜန္ ေဒၢတ္ေသှာတ္ဏအ္ဂွ္ နကုႝရန္တဿအ္ ညံင္ေဗာ္သဿတ္တအ္ ဟြံဂြံဂ်ိဳင္၊ ညံင္ေဗာ္ေဇှာ္ေဇှာ္တအ္ ဂြံအုပ္ဓလုီဏာ ကဿာတ္ေထာအ္ လညာတ္ပေရင္ဍဳင္ကြာန္ ေဗာ္သဿတ္တအ္ရ။

နကုႝေသှာတ္ဒ႘မဝ္ကေရသ႘ မေ႐ွ္ေသွ္အေခါင္အရာမှိဟ္မၢး ဇဿာပ္မှိဟ္ အေခါင္ဒက္ပတန္ေဗာ္ ပေရင္ဍဳင္ကြာန္ဂြံရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ ဍဳင္မေဒၢတ္ ေသှာတ္ဒ႘မဝ္ကေရသ႘ဍာံမၢး ဒးေဒၢတ္ ေသှာတ္ေဗာ္ဇ႘ တြႝဳရ။ ဆဂး ညံင္ေဗာ္သဿတ္တအ္ ဂြံဆက္တန္တဵအာ ဍာ္ဇမၜိင္ဟြံမာန္ဂွ္ နကုႝေသှာတ္႐ုဲမာဲဏအ္ ကေလင္ကဿာတ္လဝ္ပၜန္ရ။ ကုႝလဝ္အေခါင္တုဲ မြဲလပၚဂွ္ ကေလင္ဖန္လဝ္ ညံင္ဟြံဂြံ ဒုင္စသိုင္အေခါင္ဂွ္ကုီ၊ ညံင္အေခါင္ဂွ္ ဒွ္ဟြံဂြံမာန္ ကေလင္ဖန္လဝ္မၢး တုပ္တဵညံင္ရဵ ဟြံကုႝလဝ္အေခါင္ ကဿာတ္လဝ္အေခါင္ကုီရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ ေသှာတ္ဝြံ ဒွ္ေသှာတ္မပလုီ ကဿာတ္အေခါင္အရာမှိဟ္ နကုႝနဲခရိတ္သၸဝ္ ဟုီမာန္ရ။

ေသှာတ္႐ုဲမာဲဍဳင္ပု႙ သှာံ ၁၉၉၀ ေတအ္ဂွ္ နကုႝေသှာတ္ဝြံ စကာလဝ္ရ။ ဥပမာ ေဗာ္ေအန္ေအဝ္ဒ႘ဂွ္ သုီမြဲဍဳင္ ၐိုန္ရကလိဂြံမာဲ ၆၀% ဓဝ္ကုီေလဝ္ ခုင္ဒှာဲစၜတ္ထဝ္ဂွ္ ေအန္ေအဝ္ဒ႘ ကလိဂြံအာ ၈၀% ျပင္ရ။ နဒဒွ္ဥပမာဂွ္ ထၞးကုႝလိဿဟ္မာဲ အတိုင္ဗြဲသဿဝ္ဝြံရ။

 ေသှာတ္မာဲဇမှးနကုႝဗှတ္

နကုႝေသှာတ္ဝြံ ဇဿာပ္ေဗာ္ဂွ္ ကလိဂြံမှိဟ္စှး နကုႝဗှတ္ဗၞတ္မာဲ ညးတအ္မကလိဂြံရ။ ေသှာတ္မာဲဇမှးနကုႝဗှတ္ဝြံ ဒှာဲပြိဳင္ဆႏၵမာဲဟြံမြဲရ။ မမာဲအလုံသုီဖအိုတ္ ပံင္ပေကာံတုဲ ေတဿာ္နကုႝနဲဂှန္တုဲ ပၚပရအ္မှိဟ္စှးရ။ နကုႝေသှာတ္ဝြံ ေဗာ္သဿတ္တအ္ေလဝ္ ဂြံအေခါင္လုပ္စိုပ္ ပႜဲစၜတ္ထဝ္ေလာဲရ။ ဟုီမြဲသာ္ပၜန္ နကုႝေသှာတ္ဝြံ ဒွ္ေသှာတ္မေ႐ွ္ေသွ္ အေခါင္အရာမှိဟ္ေဇတ္တ္ ဇဿာပ္မှိဟ္အေခါင္ပံက္ဒက္ဂေကာံဂြံရ။ ဟိုတ္ညးတအ္မညာတ္ေကတ္သာ္ဝြံတုဲ ပႜဲသဇိုင္ေသှာဝ္ဥပေဒ ဒက္ပတန္ဍဳင္ဒိန္မက္ ပိုဒ္ေဇှာ္ပန္ဂွ္ ညးဓဇက္ခ်ဴလဝ္

“ ႕  ႕  ႕ သဘင္႐ုဲမာဲစၜတ္ထဝ္ဂွ္ ဒးဒွ္ေသှာတ္မာဲဓမၼတာ၊ တိုက္႐ုိက္၊ ပှဳက္တုဲ ဒးရပ္စပ္ေသှာတ္႐ုဲစွ္ နကုႝေသှာတ္မာဲဇမှးနကုႝဗှတ္ေရာင္။ ႕  ႕  ႕ ”

နကုႝနဲဝြံ ဒွ္နဲကဲ မကုႝမာဲဂၜံင္တရဵ ပေရင္ဍဳင္ကြာန္ေဗာ္ဂွ္သဿး ဟြံဂြံဆုႝေကတ္ မှိဟ္စှးပူဂုႝတုဲ ႐ွ္သာညံင္ကုႝေအာန္ညိရ။ ဟုီမြဲသာ္ပၜန္ ပႜဲပေရင္ဍဳင္ကြာန္ဝြံ ဆၐိုတ္ပေရင္ဍဳင္ကြာန္သဿးခိုဟ္ ေဒၢတ္ျပဝမှိဟ္တအ္ေလဝ္ ဒးေက်ာဝ္ကုီဂွ္ရ နကုႝေသှာတ္ဝြံ ဟြံ႐ုံဂပ္တုဲ ဍဳင္လၛႝဳ ဗုီကုႝဍဳင္ဒိန္မက္တအ္မၢး ေကၜာန္ဗဒွ္လဝ္ အၾကာေသှာတ္ၐါဂွ္ ဟုီမာန္ရ။ ဗုီညးတအ္မေကၜာန္ဂွ္ ပႜဲဍဳင္ဂွ္ ပုိင္ျခာေထာအ္ ပြိဳင္မာဲေဇှာ္ေဇှာ္တုဲ ပႜဲပြိဳင္ဆႏၵမာဲဂွ္ မှိဟ္စှးစွ္တၜ ႐ုဲစွ္ေရာင္မၢး မှိဟ္ယဿဳခိုဟ္ ပႜဲေဒသဂွ္ ပါလုပ္ၿပိဳင္ပကာန္ ပႜဲေဒသဂွ္ရ။

နကႝုေသှာတ္မာဲဇမှးနကုႝဗှတ္ဝြံ ဒွ္နဲကဲမေကၜာန္ကုႝဂှန္တုဲ တၜပညာဂှန္ ဍဳင္ဗဵဂ်႘ယာံ (Belgian) ဝိက္ေတာ ဒ႘ေဟာန္ (Victor D’Hondt) ခှံဗဒွ္ပတိုန္ ကုိန္ပၚပရအ္ မှိဟ္စှးမာဲတုဲ ေသှာတ္မပၚပရအ္ဝြံ ညးေကာ္စ ကိုန္ဒ႘ေဟာန္ (D’Hondt method) ရ။ လဿဳဟ္မၢး ဍဳင္ဒ႘မဝ္ကေရသ႘ဗြဲမဂၜိဳင္ဂွ္ ေဒၢတ္ဒဿံင္ေသှာတ္ဏအ္သဿးရ။ ၐိုတ္တီဂွ္မၢး ဍဳင္အာေဂ်န္တ႘နာ၊ အဝ္သရ႘ယ်ာ၊ ဗဵဂ်႘ယာံ၊ ဗူဂါရ႘ယ်ာ၊ ခ်႘လ႘၊ ကဝ္လာမ္ဗ႘ယ်ာ၊ ခရဝ္ေအ႐ွာ၊ ေခ်က္၊ ဒိန္မက္၊ တ႘မဝ္ဗဿံက္၊ အ႘ေခါဒဝ္၊ ေအႆတဝ္န႘ယ်ာ၊ ေဝွန္လာန္၊ ဟင္ေဂရ႘၊ အာ္သလာန္၊ ေအႆေရ၊ အ႘တလ႘၊ ဂ်ေပန္၊ မာသ႘ဒဝ္န႘ယ်ာ၊ ေနတာလာန္၊ ပရေကြ၊ ပဝ္လာန္၊ ပဝ္တူၿဂ႘၊ ရဝ္မန္န႘ယ်ာ၊ သကတ္လာန္၊ သာဗ႘ယ်ာ၊ သေလာေဝန႘ယ်ာ၊ သပိန္၊ တူရက႘ ေကုာံ ေဝလ တအ္ ေဒၢတ္ဒဿံင္ေသှာတ္ဝြံရ။

ဗုီပၚပရအ္ဂွ္ ႀကဵႏူ႐ုိဟ္လဿိဟ္မာဲတုဲ စုတ္ပႜဲဗုီျပင္ဂှန္ ဝြံရ။ 

V ဂွ္ လဿိဟ္မမာဲသုီဖအိုတ္၊

s ဂွ္ လဿိဟ္မှိဟ္စှး မကလိဂြံေထက္။

နဒဒွ္ဥပမာ ေက်ာဝ္ေကတ္ ဗြဲသဿဝ္ဝြံညိ။

 ဗြဲကိုပ္ကၜာ ကုေဗာ္မကလိဂြံမာဲဂၜိဳင္အိုတ္ဂွ္ စုတ္ပႜဲကိုန္ဂှန္ဂွ္ရ။ တုဲမၢး ေဗာ္ဂတဂွ္မြဲပၜန္။ ဆက္အာ စုႝကုႝေပင္ မှိဟ္စှး ၁၀ တၜရ။ နကုႝနဲဝြံ ၐိုန္ရ ရံင္စညံင္ကုႝဟြံေသာင္ေကြဟ္ဟ္ကုီေလဝ္ ပႜဲေခတ္စက္ဂှန္မခိုဟ္ဏအ္ ဗြဲမျပဟ္ ပၚပရအ္မှိဟ္စှးမာန္ရ။

မမာဲမေသွ္ဒဿံင္ ဟြံလုပ္လဿိဟ္ နကုႝကိုန္ဂှန္တအ္ဂွ္ ယဝ္ရပြိဳင္ဆႏၵမာဲပိ ၐါဒှာဲဂွ္ ပံင္ပေကာံတုဲ ယဝ္ရေပင္စိုပ္ လဿိဟ္ဒှာဲမလုပ္လဿိဟ္ မေအာန္အိုတ္ဂွ္မၢး ကလိဂြံမှိဟ္စှးမြဲပၜန္၊ သာ္ဂွ္ဟြံေသင္ အလုံမြဲဍဳင္ ပံင္ပေကာံတုဲ ယဝ္ရမမာဲဂွ္ ေပင္ ၂ ကႜိဳပ္ကၜံမၢး ကလိဂြံမှိဟ္စှးမြဲ။

ဥပမာ ဗုီကုႝေဗာ္ (ငၛ)ဂွ္ ဇဿာပ္ဇဿာပ္ပြိဳင္မာဲဂွ္ ဟိုတ္ႏူကလိဂြံမာဲ ဟြံေပင္တုဲ ဟြံကလိဂြံမှိဟ္စှးရကုီေလဝ္ ရန္တဿအ္လညာတ္မှိဟ္မေအာန္ ဂြံလုပ္စိုပ္ ပႜဲစၜတ္ထဝ္မာန္ကုီတုဲ ”ပႜဲပြိဳင္ဆႏၵမာဲပိ ၐါဒှာဲဂွ္ မမာဲတအ္ ပံင္ပေကာံတုဲ ယဝ္ရကလိဂြံ ေပင္စိုပ္ လဿိဟ္ဒှာဲမလုပ္လဿိဟ္မေအာန္အိုတ္ဂွ္မၢး (အတိုင္စရင္မာဲ မထၞးလဝ္ ဗြဲလတူဝြံမၢး ပႜဲပြိဳင္ဆႏၵမာဲပိ ၐါဒှာဲဂွ္ ပံင္ပေကာံတုဲ ယဝ္ရေဗာ္ငၛဂွ္ ကလိဂြံ လဿိဟ္မာဲ ၁၁,၂၅၀ မၢး ေဗာ္ငၛဂွ္ ကလိဂြံမှိဟ္စှးမြဲ) ဟြံေသင္သာ္ဂွ္ အလုံမြဲဍဳင္ ေဗာ္ဂွ္ ကလိဂြံမာဲ ၐါတဿအ္ကၜအ္ေပင္မၢး ဒးကုႝမှိဟ္စှးမြဲေရာင္။

ဟုိတ္သာ္ဂွ္ရ စၜတ္ထဝ္ဍဳင္ဒိန္မက္ဂွ္ ဒက္ပၲန္လဝ္ နကုႝအမာတ္ ၁၇၅ ကုီေလဝ္ ဒှာဲဆႏၵမာဲ သြက္ဂြံဒး႐ုဲဂွ္ ႏြံဆ ၁၃၅ တၜတုဲ ေသဿဟ္ ၄၀ ဂွ္ စြံလဝ္ သြက္ဂြံထပ္ဗေပင္ရ။ ဥပမာ ႏူေဗာ္က မမာဲႏူပြိဳင္ဆႏၵမာဲ ၆,၀၀၀ မေသွ္ဒဿံင္ဂွ္ ကေလင္ပံင္ကုႝ ပြိဳင္ဆႏၵမာဲတှဟ္တုဲ ကလိဂြံမာဲ ယဝ္ရပႜဲပြိဳင္ဆႏၵမာဲပိ ၐါဒှာဲဂွ္ မမာဲတအ္ ေပင္စိုပ္ လဿိဟ္ဒှာဲမလုပ္လဿိဟ္မေအာန္အိုတ္ဂွ္မၢး ကလိဂြံမှိဟ္စှးမြဲ၊ သာ္ဂွ္ဟြံေသင္ ကေလင္ေတဿာ္ရံင္ နကုႝအလုံမြဲဍဳင္တုဲ ယဝ္ရေပင္ ၂ တဿအ္ကၜံမၢး ကလိဂြံမှိဟ္စှးမြဲ။ ရဵသာ္ဝြံ ဇဿာပ္မမာဲဂွ္ ညံင္ဟြံဒးဒွ္အာလေလင္ဂွ္ ဖန္ဇန္လဝ္တုဲ ဂပ္ဝ္ေစွ္ ကုေသှာတ္ဒ႘မဝ္ကေရသ႘ ေကြဟ္ဟ္ရ။

၁၉။ ေသှာတ္ဍဳင္ဒ႘မဝ္ကေရသ႘

ဒ႘မဝ္ကေရသ႘ဟုီဂွ္ ဒွ္ေသှာတ္အလုႝအသ႘ ၾကက္အဝုႝပေရင္ဍဳင္ကြာန္ဂွ္ မကၜဳင္ႏူ ညးဍဳင္ကြာန္ နကုႝနဲတပ္ပ္ကုႝဒွ္ ဟြံေသင္မၢး နကုႝနဲခရိတ္သၸဝ္ကုႝဒွ္ရ။ ပႜဲအခိင္လဿဳဟ္မၢး နကုႝေသှာဝ္ဒက္ပၲန္ဍဳင္ (သဇိုင္ေသှာဝ္)ဂွ္ ဂြံတီေကတ္ ရမ္သာင္ညးဍဳင္ကြာန္ ႏူတှးမာဲညးတအ္တုဲ (ဝါ) နကုႝတှးမာဲဂွ္ ညးဍဳင္ကြာန္တအ္ ယုိက္ပတိုန္လဝ္ မှိဟ္စှးညးတအ္ရ။ မအေရဝ္ ဒ႘မဝ္ကေရသ႘ဟုီဂွ္ ကၜဳင္ႏူဘာသာဂရိတ္ မဂြံအဓိပၸါယ္ ဒ႘မဝ္ ညးဍဳင္ကြာန္၊ ကေရသ႘

ပကင္ရင္/အလုႝအသ႘ အလုႝအသ႘ညးဍဳင္ကြာန္ (ဝါ) ညးဍဳင္ကြာန္ မပကင္ရင္။ ေသှာတ္ဝြံ စေဒၢတ္ကၜဳင္ ႏူဗ႘ၿဇ႘ ၅ ဗြဝ္ကၜံ ပႜဲဍဳင္ဂရိတ္ ဗြဲေတဿင္ဍဳင္အာေတန္။

ပြံက္အဓိပၸါယ္ ေသှာတ္ဒ႘မဝ္ကေရသ႘ဂွ္ နကႝုဂၜးတိ စုႝကုႝလဿဳဟ္ ဗြဲမခ်ိဳတ္ပၜိဳတ္ ဟြံဂြံစဿတ္ေဖ်ဟ္လဝ္ဏီကုီေလဝ္ ဗြဲသာမည ေလဿင္ကေမၜာန္သဇိုင္ဒ႘မဝ္ကေရသ႘မၢး ဂှန္ (၁) ဇဿာပ္ညးေကာန္ဂေကာံ ဂေကာံမှိဟ္ဂွ္ (ယဝ္ရဟုီအေရဝ္ဍဳင္မၢး ေကာန္ဍဳင္ဂွ္ သုီဖအိုတ္၊ ယဝ္ရဟုီအေရဝ္ဂေကာံမၢး ေကာန္ဂေကာံဂွ္ သုီဖအိုတ္) ကလိဂြံအေခါင္ သြက္ဂြံလုပ္စိုပ္ ဒှာဲဒတန္အဝုႝတုပ္။ ဂှန္ (၂) ဇဿာပ္ညးေကာန္ဂေကာံ ဂေကာံမှိဟ္ဂွ္ ကလိဂြံဒုင္စသိုင္ အေခါင္ဗၜးၐး ညးဂၜးတိ မစဿတ္သမၲီလဝ္ဂွ္ရ။

ေသှာတ္ဒ႘မဝ္ကေရသ႘ဂွ္ ဗြဲမဂၜိဳင္ ဒုင္သဇိုင္ ကုေလဿင္ကေမၜာန္ၐါလတူဂွ္တုဲ ဗုီညးကုႝညး ေဒၢတ္တဵအိုတ္ရ။ ဗြဲမဂိၜဳင္မၢး ေသှာတ္သကိုပ္ဝန္ေဇှာ္ ကုႝ ေသှာတ္သမတ ၐါသာ္ဝြံ တှဟ္ျခာေရင္သကအ္ရ။ ေသှာတ္သမတဂွ္ ကဿိန္ဍဳင္ပံင္ေကာံအေမရိကာန္ စကာဒဿံင္တုဲ ေကာန္ဍဳင္တအ္ ႐ုဲစွ္ပတိုန္ သမတမြဲရ။ အဝုႝညးဂွ္ အတိုင္မကုႝလဝ္ ပႜဲေသှာဝ္ဗုီဒက္ပတန္ (သဇိုင္ေသှာဝ္ဥပေဒ) ေကုာံ ႏူကြန္ဂေရတ္တအ္ဂွ္ရ။ အတိုင္ပိုဒ္ေဇှာ္ၐါ ႏူေသှာဝ္ဒက္ပတန္ဂွ္မၢး သမတဂွ္ ဒွ္ဂဥဳပ္သကိုပ္ပှာန္ေဇှာ္အိုတ္ ပႜဲဒပ္ပှာန္ဂမၜိဳင္ ေကုာံ အဝုႝတင္ဂှင္ဂမၜိဳင္ enumerates powers မေဆင္စပ္ ကုသမတ သုီကုႝအဝုႝပဒတန္ေသှာဝ္ ပလုီေသှာဝ္ မခ်ဴဓဇက္နင္လဝ္ ႏူကၜတ္ထဝ္ ေကုာံ ေကာန္ဂေရတ္တအ္ရ။ ဟုီမြဲသာ္ပၜန္ အဝုႝလေလာင္ပှာန္တအ္ ဒွ္တမ္ သမတဂွ္ ကလိဂြံလဝ္ သုီဖအိုတ္ရ။ ဟိုတ္သမတဂွ္ ကလိဂြံလဝ္ သာ္ဏအ္ဂွ္ရ သမတအေမရိကာန္ဝြံ တုပ္တဵညံင္ရဵ ဨကရာဇ္ ေခတ္တမၜာေတအ္မြဲ ကုီရ။ ဆဂး ဨကရာဇ္တမၜာဂွ္ နကုႝမဗ႘ဇေတှာဝ္ညးတအ္တုဲ ကလိဂြံအဝုႝရ။ သမတဍဳင္အေမရိကာန္ဂွ္ နကုႝညးဍဳင္ကြာန္တအ္ ႐ုဲစွ္ပတိုန္ရ။ တုဲပၜန္ ဨကရာဇ္ဂွ္ ဒွ္ဨကရာဇ္မြဲအယုက္တုဲ သမတအေမရိကာန္ဂွ္ အေခါင္ဒွ္ႏြံ ဆၐါအယုက္သမတေဟင္ရ။

ေသှာတ္သကိုပ္ဝန္ေဇှာ္တအ္မၢး ယဝ္ရ ဍဳင္ဂွ္ ဨကရာဇ္ဟြံမြဲမၢး ညးတအ္မေလပ္ ခပတိုန္လဝ္ သမတမြဲေလပ္ရ။ ဆဂး သမတညးတအ္ဂွ္ အေခါင္ေတဿင္ မုဟြံကလိဂြံလဝ္ရ။ ဍဳင္မေဒၢတ္ေသှာဝ္ဝန္ေဇှာ္တအ္ဂွ္ ေသှာဝ္သုီဖအိုတ္ဂွ္ ဒးကၜဳင္ႏူစၜတ္ထဝ္တုဲ အတိုင္ေသှာဝ္ဂွ္ အလုႝအသ႘ဂွ္ ဗမံက္အာ႐ုပ္ရဵကေမၜာန္ရ။ ဂြံဒက္ပတန္အလုႝအသ႘မာန္ဂွ္ ဟုိတ္မဂြံလဝ္ မာဲလပၚဂၜိဳင္ ဟြံေသင္မၢး အမာတ္လပၚဂၜိဳင္ ပႜဲစၜတ္ထဝ္ဂွ္ ဟြံဒစုႝဒစးတုဲ ေသှာဝ္ဗြဲမဂၜိဳင္ဂွ္ေလဝ္ အတိုင္ပဿိက္ေဗာ္ မဒွ္အလုႝအသ႘ေဟင္ မေလပ္တိတ္ကၜဳင္ဂၜိဳင္ရ။

တှဟ္နဂြံပစအေစာမ္ ဂြံခ်ပ္ဒးတုဲ ေသှာဝ္ဒ႘မဝ္ကေရသ႘ဒိန္မက္ဂွ္ မိက္ဂြံဆက္ပတိုန္ထၞးဏာကုႝရ။

ယဿဳမၢး ဂကူဒိန္ေနတ္ဝြံ ကၜာအိုတ္ ဂြံဆုႝေကတ္ ႏူလိက္တဿအ္ ၐိုတ္သှာံ (၉) ဗြဝ္ကၜံေတအ္ နကုႝ Danes၊ mark ဂွ္ ဂြံအဓိပၸါယ္ နကုႝအေရဝ္ညးတအ္ ဍဳင္၊ တိတုဲ ဒိန္မက္ဂွ္ ဍဳင္ဂကူဒိန္ ရဵသာ္ဝြံ ကလိဂြံအဓိပၸါယ္ရ။  ဗြိဳက္ဍဳင္ဒိန္မက္တၛဲဏအ္မၢး ႏြံဒဿံင္ ၂၉၇၆၆ စတုယာန္က႘လိုမ႘တာ (၁၁၄၉၃ စတုယာန္တိုင္)။ ဟုီမြဲသာ္ပၜန္ ဇေမှာ္ဍဳင္ဒိန္မက္ဝြံ ေဇှာ္ႏူတြႝဳရးဍဳင္မန္ (၁၂၁၅၅ စတုယာန္က႘လိုမ႘တာ) ေနေဝန္မစဿတ္သမၲီလဝ္ ၐါဆျပင္ညိ ဟုီမာန္ရ။

ဍဳင္ဒိန္မက္ဝြံ ဒက္ပၲန္ပတိုန္ေသှာဝ္ဨကရာဇ္ ႏူၐိုတ္ ၂၀၀ သှာံေတအ္ဒွ္ရ။ ညံင္ရဵဍဳင္တှဟ္ ဗုီကုႝျပင္ေသတ္တအ္ ပေရင္ပၜန္ဂတး ကတုႝဒွ္ ဗြဲမသကာတ္ျမဟ္တုဲေဟင္ ဂြံသၜာဲေထာအ္ ႏူေသှာတ္ဨကရာဇ္ ဗစုိပ္ေသှာဝ္ဒ႘မဝ္ကေရသ႘ဂွ္ ဟြံေသင္၊ ဍဳင္ဒိန္မက္ဝြံ ဗြဲမေယန္သှာင္ ဨကရာဇ္ ဖရာေဒရိက္ မရႏုက္ထပွ္ (Frederik d. 7) ဒစိုန္ပအပ္အဝုႝဍဳင္ ကုညးဍဳင္ကြာန္တုဲ ညးဍဳင္ကြာန္တအ္ ဓဇက္ေသှာဝ္ဗုီဒက္ပၲန္ဍဳင္ (သဇိုင္ေသှာဝ္ဥပေဒ)တုဲ ပႜဲသှာံ ၁၈၄၉ ဂိတုဂ်ဴလာင္ ၅ ဂွ္ ဨကရာဇ္ဂွ္ ထပက္စဿတ္တဲရ။ စႏူဂွ္တုဲ ဍဳင္ဒိန္မက္ဂွ္ ဒွ္အာဍဳင္ညးဍဳင္ကြာန္ပကင္ရင္ (ဝါ) စေဒၢတ္ေသှာတ္ဒ႘မဝ္ကေရသ႘ စုႝကုႝတၛဲဏအ္ရ။ ေသှာဝ္ဗုီဒက္ပၲန္ဍဳင္ဂွ္ေလဝ္ မိက္ဂြံပေလဝ္ထပ္စုတ္မြဲမြဲမၢး ဒးေကတ္ဆႏၵညးဍဳင္ကြာန္ရ။ အတိုင္ေသှာဝ္ေႀတံဂွ္ ဆဒှာဲညိညဓဝ္ေဟင္ ပေလဝ္လဝ္ႏြံတုဲ ေသှာဝ္ဂွ္ ဂ်ိဳင္ခိုင္ကၜိဳက္ဒဿံင္ စုႝကုႝတၛဲဏအ္မဏီဖိုဟ္ရ။

စပတံႏူဍဳင္ဒိန္မက္ ဓဇက္ေသှာဝ္ဗုီဒက္ပၲန္တုဲ အဝုႝဍဳင္ဂွ္ နကုႝပိသာ္ ဗြဲသဿဝ္ဝြံ ပၚလဝ္ရ။

၁။ အဝုႝပတန္ေသှာဝ္။ စၜတ္ထဝ္ဂွ္ ဒွ္ဒှာဲ မဓဇက္ေသှာဝ္။

၂။ အဝုႝပကင္ရင္။ အလုႝအသ႘ ပကင္ရင္ဍဳင္ အတိုင္ေသှာဝ္ဂမၜိဳင္။

၃။ အဝုႝသၢဳတ္သြာတ္ေသှာဝ္။ ႐ုင္ဗစာ ေဖ်ဟ္သၢဳတ္သြာတ္ အတိုင္ေသှာဝ္။ အဝုႝပိျပကာတအ္ဂွ္ ညးမြဲကုမြဲ ဒးတိတ္ဗၜး၊ ဟြံမြဲကုဗၵဗၵဲါ ေရင္သကအ္တုဲ ပႜဲအခိင္တုပ္ပ္ဂွ္ မြဲကုမြဲ ထိင္လဝ္ေရင္သကအ္ရ။

စှးညးဍဳင္ကြာန္

ဒိန္မက္ဂွ္ ဒွ္ဍဳင္ ညးဍဳင္ကြာန္တအ္ မပကင္ရင္မြဲဟုီဂွ္ ဇဿာပ္ညးဍဳင္ကြာန္တအ္ ေဖ်ဟ္သၢဳတ္သြာတ္ တင္သၢဳတ္သၢာတ္ဍဳင္ သုီဖအိုတ္ဟြံေသင္၊ စှးဂွ္ ညးဍဳင္ကြာန္တအ္ ႐ုဲစွ္ပတိုန္ မှိဟ္စှးညးတအ္ နကုႝမာဲ ပႜဲစၜတ္ထဝ္ရ။ စၜတ္ထဝ္ဒိန္မက္ဝြံ ႏြံအမာတ္လဿိဟ္ ၁၇၉ တၜ၊ ၁၇၅ ဂွ္ ဒွ္အမာတ္ မဒုင္႐ုဲလဝ္ ႏူဍဳင္ဒိန္မက္တုဲ ေသဿဟ္ ၄ တၜဂွ္ ကၜဳင္ႏူ ဍဳင္တကအ္ဝွဵ (Færøerne)၊ ကုႝ ဍဳင္ဂရိန္လာန္ (Greenland) မဒွ္ဍဳင္ မကလိဂြံလဝ္ အေခါင္ပကင္ရင္ဇကုအပိုင္ ႏူဍဳင္ဒိန္မက္ရ။ သဘင္႐ုဲမာဲစၜတ္ထဝ္ဂွ္ ေအာန္အိုတ္ ပန္သှာံမြဲအလန္ ဒးေကၜာန္ေရာင္။ ဇဿာပ္ေကာန္ဍဳင္ဒိန္မက္ ညးမေပင္အယုက္ ၁၈ မပဒတဵဒဿံင္ ပႜဲဍဳင္ဒိန္မက္တအ္ဂွ္ အေခါင္စုတ္မာဲ အေခါင္ဒုင္႐ုဲစွ္ ႏြံဖအိုတ္ရ။

ေဗာ္ပေရင္ဍဳင္ကြာန္ဂမၜိဳင္ ရပ္လဝ္ဇုက္ပေရင္ဍဳင္ကြာန္ ဍဳင္ဒိန္မက္ဗြဲမဂၜိဳင္တုဲ ယဝ္ရမိက္ဂြံဒွ္ အမာတ္စၜတ္ထဝ္မၢး ဒးလုပ္ေဗာ္ပေရင္ဍဳင္ကြာန္မြဲမြဲရ။ ဆဂး နကုႝပူဂုႝဇကုမြဲေလဝ္ အေခါင္ဒုင္႐ုဲစွ္ ႏြံသုီညးဖအိုတ္ရ။ ေသှာတ္႐ုဲစွ္မာဲ ဍဳင္ဒိန္မက္ဂွ္ ဒွ္ေသှာတ္မာဲ မဂၜိဳင္ကုႝတဿအ္ကၜံရ။

စၜတ္ထဝ္

စၜတ္ထဝ္ဂွ္ ဒွ္ဒှာဲမဓဇက္ေသှာဝ္ မေဆင္စပ္ ကုဍဳင္ဒိန္မက္ဖအိုတ္ရ။ ကေမၜာန္စၜတ္ထဝ္ဂွ္ (၁) သြက္ဂြံဓဇက္ေသှာဝ္ (၂) သြက္ဂြံေဖ်ဟ္ကိန္စ႘ဇန္ကေမၜာန္ (budget)၊ (၃) သြက္ဂြံထိင္ဒဝ္ ကေမၜာန္အလုႝအသ႘တအ္ မေကၜာန္ဒဿံင္။

စၜတ္ထဝ္ဂွ္ မြဲသှာံ တၛဲေကာံဓ႐ုီႏြံၐိုတ္ ၁၀၀ တၛဲဒွ္ရ။ နကုႝဥကၠဌစၜတ္ထဝ္ဂွ္ ပၜတရဵေကာံဓ႐ုီစၜတ္ထဝ္တုဲ ညးဂွ္ ဒွ္မှိဟ္မကုႝအေခါင္ ညးဂွ္ဂြံဟုီအေရဝ္ လတူပှင္စၜတ္ထဝ္ရ။ ဆအေရဝ္ မဟုီတိတ္ လတူပှင္စၜတ္ထဝ္ေဟင္ ဒွ္အေရဝ္ လုပ္ေသှာဝ္တုဲ ဇဿာပ္မှိဟ္ဂွ္ ဒးေ႐ွ္ေသွ္ရဵဂဵ လညာတ္ညးသကအ္ရ။ ညးလုႝမြဲဟြံဟုီ လဟုီဒးေယန္သှာင္ ဥပမာ ဟုီအေရဝ္ နကုႝေဒါသဟြံဂြံ၊ ကေရဲဟုီ ေရင္သကအ္ဟြံဂြံ၊ ညးမြဲကုမြဲ ဒးဟုီေကာ္ နာဲ မိ ေရင္သကအ္။ ဥပမာ ယဿဳမှိဟ္ဂွ္ ယဝ္ဟာန္မၢး ေကာ္ဟုီဆ ယဝ္ဟာန္ ဟြံဂြံ ဒးေကာ္ဟုီ နာဲယဝ္ဟာန္။ ဇဿာပ္မှိဟ္အေခါင္ဟုီဗၜးဗၜးၐးၐးႏြံ ဆဂး အခိင္ဟုီ ဒးႏြံကုႝအပိုင္အျခာ၊ ပေရင္ပတိုန္ထၞး ပႜဲစၜတ္ထဝ္ဂွ္ ဓမၼတာမၢး ၐိုဟ္ႀသိဳဟ္ေယန္သှာင္ေကြဟ္ဟ္ ပေရင္ကယ်ာန္ဓဝါတ္ ေသက္ဇုႝေရင္သကအ္ ဟြံမြဲရ။

ပႜဲစၜတ္ထဝ္ဂွ္ ႏြံေဗာ္ဗြဲမဂၜိဳင္၊ ေဗာ္တအ္ဂွ္ ဟြံဟုီဂး ေဗာ္အလုႝအသ႘ ေဗာ္ဒစုႝဒစး ေကၜာန္ကေမၜာန္တုပ္ပ္သဿးရဂၜိဳင္၊ ပေရင္သၢဳတ္သြာတ္မြဲမြဲ ဟုီဂးပတိုန္ေဖ်ဟ္ေရင္သကအ္ စုႝကုႝကလိဂြံတင္သၢဳတ္သြာတ္ (ဝါ) ခှံဗဒွ္ေသှာဝ္မြဲရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ ဇဿာပ္အလုႝအသ႘တဿိဂွ္ ဟြံဒးသၜာဲေထာအ္ေသှာဝ္တဿိဖအိုတ္ရ။

အရာမဟုီပတိတ္လဝ္ ပႜဲပှင္စၜတ္ထဝ္သုီဖအိုတ္ဂွ္ ပတိုန္စြံလဝ္ ပႜဲမုက္ေဝပ္သာ္ www.folketinget.dk တုဲ ဇဿာပ္မှိဟ္ အေခါင္ဗွ္ေကတ္မာန္ရ။ ပဲါႏူဂွ္ပၜန္ နကုႝတ႘ဝ႘၊ ေရဒ႘ယဝ္တအ္ေလဝ္ ဗလးကုႝတိုက္႐ုိက္ကုီရ။

ထိင္ဒဝ္ နကုႝအဝုႝအသ႘

အဝုႝအသ႘ဟုီဂွ္ မဂြံလဝ္အဝုႝ အတိုင္ေသှာဝ္မကုႝလဝ္တုဲ တင္သၢဳတ္သြာတ္ အဝုႝအသ႘တအ္ဂွ္ ကေလင္ထိင္ဒဝ္လဝ္ ဝန္ေဇှာ္ ေကုာံ ညးေဇှာ္ပြိဳင္ဍဳင္ဂမၜိဳင္ပၜန္ရ။ ဂေကာံစဿ႘တ္စၜတ္ထဝ္ (Folketingets ombudsman) ဂွ္ ဒွ္မှိဟ္ဂေကာံမှိဟ္ မစဿ႘တ္ ပေရင္ကေမၜာန္ဍဳင္၊ ခ႐ိုင္၊ ပြိဳင္ဍဳင္တအ္ မေကၜာန္ဒဿံင္ဂွ္ ေစွ္ဒဿံင္ ကုေသှာတ္ဝ္ကုီရဟာ အတိုင္တာလ်ိဳင္မေကတ္လဝ္ဂွ္ ေကၜာန္ဒဿံင္ကုီရဟာ ဒွ္တမ္ စဿ႘တ္ပေရင္ကေမၜာန္ သဿိင္တၜတအ္ရ။ ဂေကာံစဿ႘တ္ဝြံ ႐ုဲစွ္ နကုႝစၜတ္ထဝ္တုဲ ဒးမံင္ ဒးေသၛဝ္ေဂၜပ္ ဗဗြဲဓဝ္ေရာင္။ ေကာန္ဍဳင္ကြာန္ သုီဖအိုတ္ အေခါင္ပတိုန္လိက္ ကုဂေကာံစဿ႘တ္ဂွ္ဂြံရ။ တဲုပၜန္ ဂေကာံစဿ႘တ္စရင္ဍဳင္ေလဝ္ ႏြံပၜန္ရ။ ဂေကာံဝြံ ဒဒွ္ရ အတိုင္ၾသန္ဍဳင္ဂွ္ ႏူအလုႝအသ႘တအ္ အဝုႝအသ႘တအ္ စကာၾသန္ ဒးဒဿံင္ဒှာဲရဟာ။ အတိုင္စရင္ဂွ္ ဒွ္ဍာံရဟာ ရဵသာ္ဝြံ စဿ႘တ္ရ။ ဂေကာံဝြံေလဝ္ ႐ုဲစွ္ နကုႝစၜတ္ထဝ္ပၜန္ရ။

ညးဍဳင္ကြာန္ပကင္ရင္ ကုႝ ေသှာတ္ဨကရာဇ္

ဍဳင္ဒိန္မက္ဝြံ ဒွ္ဍဳင္ညးဍဳင္ကြာန္ပကင္ရင္ကုီ သုီဒွ္ဍဳင္ေသှာတ္ဨကရာဇ္ နကုႝဨကရာဇ္ၿဗဵ နဒဒွ္ေဢာအ္ကိုဋ္ဍဳင္မြဲရ။ ဆဂး ဨကရာဇ္ဂွ္ ဒွ္အတိုင္ေသှာဝ္ဒက္ပၲန္ မဂြံအဓိပၸါယ္ အဝုႝဨကရာဇ္ဂွ္ ပိုင္ျခာလဝ္ နကုႝေသှာဝ္ဒက္ပၲန္ရ။ ဗြဲမဂၜိဳင္ အဝုႝဨကရာဇ္ဂွ္ ႏြံဆလက္သန္ ၐိုတ္ကရိစညိညဓဝ္ရ။ ဟိုတ္သာ္ဂွ္ရ ဨကရာဇ္ၿဗဵ တၜညးမာဂေရတ္ မရႏုက္ကုႝ ၂ (Droning Margrethe d. 2) ဝြံ ဟြံမြဲကုႝပေရင္ဓလုီဖဍိဳက္ ပႜဲအဝုႝပေရင္ဍဳင္ကြာန္ရ။ ၐိုန္ဂွ္ကုီေလဝ္ တၜညးဂွ္ နဒဒွ္လက္သန္မြဲ ညးပါလုပ္ ပႜဲပေရင္ဍဳင္ကြာန္ရ။ ဥပမာ ညးဒးထပက္စဿတ္တဲ ပႜဲေသှာဝ္မဓဇက္လဝ္ဂမၜိဳင္ ကုႝ ညးဒးခပတိုန္ သကိုပ္ဝန္ေဇှာ္ရ။ ေသှာဝ္မဓဇက္လဝ္ ႏူစၜတ္ထဝ္တအ္ဂွ္ ညးဟြံထပက္စဿတ္တဲ ဟြံဂြံ ဒးထပက္တြႝဳဂွ္ရ ညးလၛႝဳဟုီစ မှိဟ္ဟြံမြဲကုႝအေခါင္ဗၜးၐးဂၜိဳင္အိုတ္ ပႜဲဍဳင္ဒိန္မက္ဂွ္ ဒွ္ဨကရာဇ္ၿဗဵဝြံရ။ ညံင္ရဵသာ္ဂွ္ကုီ သကိုပ္ဝန္ေဇှာ္ဂွ္ ၐိုန္ရညး ဟြံဒးဂှပ္ကုီေလဝ္ အတိုင္ညးဍဳင္ကြာန္တအ္ မ႐ုဲစွ္ပတိုန္နင္ဂွ္ နဒဒွ္ကရိသှာ သဘင္ကှာဂွ္ ညးဒးခပတိုန္ရ။ ကေမၜာန္ဨကရာဇ္ၿဗဵဝြံ မြဲပၜန္ဂွ္ နဒဒွ္က်ာ္ႀသ႘ဍဳင္ သြက္ဂြံအာဆုႝဂဗ ကုပႜဲဍဳင္ မၛးဍဳင္တအ္ေလဝ္ ႏြံကုီရ။ ဆဂး ဟြံဆက္စပ္ ကုတင္သၢဳတ္သြာတ္ ပေရင္ဍဳင္ကြာန္။

အလႝုအသ႘

အလုႝအသ႘ဂွ္ ဒွ္မှိဟ္ မကလိဂြံ အဝုႝဍဳင္ရ။ ကေမၜာန္အလုႝအသ႘ဂွ္ သြက္ဂြံပကင္ရင္အာဍဳင္ အတိုင္ေသှာဝ္စၜတ္ထဝ္ မဓဇက္လဝ္ဂွ္ရ။ အလုႝအသ႘ ေသၛဝ္ဂၜိပ္ ဒဒွ္ရ ေသှာဝ္ဂွ္ ႏြံဒဿံင္ ဆၐိုတ္ ပႜဲစေကၡာသဿးဟြံေသင္ ဂ်ိဳင္ဒဿံင္ ပႜဲညးဍဳင္ကြာန္တအ္ကုီဟာရ။ ပဲါႏူဂွ္ပၜန္ ေသှာဝ္တအ္ဂွ္ ေထက္တန္ကိတ္ည႘ဒဿံင္ကုီဟာဂွ္ေလဝ္ အလုႝအသ႘တအ္ ေသၛဝ္ေဂၜပ္ကုီရ။

သကိုပ္ဝန္ေဇှာ္ဂွ္ ဒွ္မှိဟ္မအာဂတ အလုႝအသ႘ရ။ သုီဖအိုတ္ဝန္ေဇှာ္ ႏြံၐိုတ္ ၂၀ တၜဒွ္ရ။ အတိုင္အကာဲအရာဂွ္ ဗုီမကိတ္ည႘ဂွ္ ဒက္ပၲန္အာ ဝန္ေဇှာ္တုဲ ဇဿာပ္ဝန္ေဇှာ္ဂွ္ ႏြံကုႝ တာလ်ိဳင္ဒှာဲမေဆင္စပ္ ကုညးရ။ ႀကဵႏူသကိုပ္ဝန္ေဇှာ္ ဂြံဒုင္ခပတိုန္ နကုႝဨကရာဇ္ၿဗဵတုဲ ညးေတအ္႐ုဲစွ္ပတိုန္ ဝန္ေဇှာ္ညးေတအ္ ေကတ္တ္ရ။ ဝန္ေဇှာ္တအ္ ၾကပ္သုီဖအိုတ္ဂွ္ ဒွ္အမာတ္ ပႜဲပါလ႘မာန္ဖအိုတ္ရ။ ဆဂး မှိဟ္မၛးစၜတ္ထဝ္ေလဝ္ သကိုပ္ဝန္ေဇှာ္ဂွ္ ခပတိုန္ဂြံကုီရ။

အလုႝအသ႘ဂွ္ ဟြံဒးေကတ္ စဿတ္သမၲီ ႏူစၜတ္ထဝ္ ဆဂး အမာတ္ ပႜဲစၜတ္ထဝ္ လပၚဂၜိဳင္ဂွ္ သၵးဒွ္မှိဟ္ထံက္ဂလာန္ ကုအလုႝအသ႘ဂွ္ေရာင္။ အဓိပၸါယ္ေဍဟ္ဂွ္ ယဝ္ရ အမာတ္ပႜဲစၜတ္ထဝ္ ျပင္အာႏူကဝက္ဂွ္ ဟြံထံက္ဂလာန္ လတူအလုႝအသ႘ဂွ္မၢး ဒးကေလင္႐ုဲစွ္ ဒက္ပတန္ပါလ႘မာန္တဿိရ။

႐ုင္ဗစာ (႐ုင္ေသှာဝ္ဓဝ္)

႐ုင္ဗစာဂွ္ ကလိဂြံ အဝုႝ ေဖ်ဟ္သၢဳတ္သြာတ္ ေသှာဝ္ရ။ ႐ုင္ဗစာဂွ္ ဗစာရဏာ လတူညးမြဲမြဲ ကလိေလာန္ဒုဟ္ ဟြံကလိေလာန္ဒုဟ္ ပႜဲဍဳင္ဒိန္မက္ရ။ ႐ုင္ဗစာေဟင္ ေဖ်ဟ္အမႈ ကုေကာန္ဍဳင္ကြာန္တအ္ဂြံရ။ ဟုိတ္ဂွ္ရ သှာံ ၂၀၀၈ ဂွ္ ထံင္ပ႐ုိင္တအ္ ရပ္စုတ္ေစာဲဒုဟ္ လတူညးမေ႐ွ္ေသွ္ ဘာသာမူသေလန္ ပန္တၜ ဒဒွ္ရ ခ်ပ္ဖန္ပလုီပလာ္ဍဳင္တုဲ ပတိုန္အမႈ ကု႐ုင္ဗစာရ။ ကာလ႐ုင္ဗစာ ဗစာရဏာ လတူသက္သ႘ဂမၜိဳင္ဂွ္ ဟြံခိုင္ကၜိဳက္တုဲ မှိဟ္မဒးဒုင္ေစာဲအမႈတအ္ဂွ္ ဂြံတိတ္ဗၜးအာ ႏူဒုဟ္သဿးဟြံေသင္ မှိဟ္မဒးဒုင္ေစာဲဒုဟ္တအ္ ကေလင္စုတ္ေစာဲဒုဟ္ လတူထံင္ပ႐ုိင္တအ္ရ။

႐ုင္ဗစာ ႏြံပိကဆံင္။ ကဆံင္မြဲ ႐ုင္ဗစာပြိဳင္ဍဳင္ ပႜဲ႐ုင္ဗစာပြိဳင္ဍဳင္တအ္ဂွ္ စဿ႘တ္ဗစာရဏာ အမႈေဍာတ္တ္ ဗုီကုႝအမႈကမၜတ္၊ သၜဳင္ႏူဂွ္မၢး ႐ုင္ဗစာဍဳင္ သုီမြဲဍဳင္ဒိန္မက္ဂွ္ ႐ုင္ဗစာဍဳင္ ႏြံၐါဓဝ္ရ။ အမႈ႐ုင္ဗစာပြိဳင္ဍဳင္တအ္ သၢဳတ္သြာတ္ဟြံမာန္တအ္ဂွ္ ပတိုန္ဏာ ကု႐ုင္ဗစာဍဳင္ရ။ အမႈတအ္ဂွ္ ဒးတုဲ ပႜဲ႐ုင္ဗစာဍဳင္ဝြံရ။ ႐ုင္ဗစာသၜဳင္အိုတ္ဂွ္ သုီဖအိုတ္ ႏြံမြဲဓဝ္ရ။ ႐ုင္ဗစာသၜဳင္အိုတ္ဝြံ ဖန္ဇန္ကေမၜာန္ ဗုီလုႝဂြံသၢဳတ္သြာတ္အမႈတအ္ ဗုီလုႝဂြံေသၛဝ္ေဂၜပ္အမႈတအ္ ဟြံေသင္မၢး အမႈမေဆင္ကုႝဍဳင္တအ္ဂွ္ ရပ္စပ္ရ။

ဒပ္ပှာန္ ေကုာံ ဗၜာဲသဿိင္

ဒပ္ပှာန္ ကုႝ ဗၜာဲသဿိင္တအ္ဂွ္ အဝုႝပေရင္ဍဳင္ကြာန္ ဟြံမြဲရ။ ဒပ္ပှာန္ကုီ သုီကုႝဗၜာဲသဿိင္တအ္ဂွ္ ပေရင္အုပ္ဓလုီ အလုႝအသ႘ ဟြံေသင္မၢး စၜတ္ထဝ္ဟြံမြဲရ။ ပှာန္သီအဝုႝဟုီဂွ္ ပႜဲဍဳင္ဒိန္မက္ မြဲေလွ္ကုီ ဟြံေကင္ဒွ္ကၜဳင္မြဲေလွ္ရ။ ဗုီဂြံဒွ္မာန္ဂွ္ေလဝ္ ဟြံေလာဲရ။

မှိဟ္ေဇှာ္အိုတ္ ပႜဲဒပ္ပှာန္ဂွ္ ဒွ္ဝန္ေဇှာ္လပၚစုႝဒှာ။ ကေမၜာန္ဒပ္ပှာန္ဍဳင္ဒိန္မက္ဗြဲမဂၜိဳင္ဂွ္ ႏြံမၛးပယ်ႝဳဍဳင္ဒိန္မက္ ပႜဲပေရင္႐ုီဗင္မှိဟ္ ပႜဲဂၜးတိ ေကုာံ ပေရင္ဗဒွ္ပေရင္ၐိုဟ္လလံ ပႜဲဍဳင္သအာင္ရ။ ၐိုန္ရပေရင္ကေမၜာန္တအ္ဂွ္ ႏြံပႜဲဍဳင္သအာင္သဿးကုီေလဝ္ ပှာန္ညံင္ျဒဟတ္ဂြံေဇှာ္ ဂြံႀကံင္မၛဳဟ္ သြက္ဂြံစုႝဒှာ ဍဳင္ဒိန္မက္ဂွ္ ဖန္ဇန္ဒဿံင္လဿိဳန္ကာလရ။

မှိဟ္ေဇှာ္အိုတ္ ပႜဲဒပ္ဗၜာဲသဿိင္ဂွ္ ဒွ္ဝန္ေဇှာ္ပေရင္ေသှာဝ္ဓဝ္။ ကေမၜာန္ဗၜာဲသဿိင္တအ္ဂွ္ သြက္ဂြံဗဒွ္ပေရင္ၐိုဟ္ႀသိဳဟ္ဂုီကၜီဳ၊ သြက္ဂြံထိင္ဒဝ္မင္မြဲ၊ သြက္ဂြံဗဒွ္ေသှာဝ္ဂမၜိဳင္ တန္ၾကန္တအ္ရ။ ပဲါႏူဏအ္ပၜန္ ကေမၜာန္ပတိတ္ကုႝ လိက္ေစၜာအ္ဍဳင္ (passport) လာင္ေျဇန္ဒ႘ကာ တအ္ေလဝ္ ေကတ္လဝ္တာလ်ိဳင္ကုီရ။

ႏူကသပ္ ဗစိုပ္ ေသှာဝ္

“နကုႝေသှာဝ္ဂွ္ ဒးဒက္ပၲန္ဍဳင္” ရဵသာ္ဝြံ ႏူသှာံခေရတ္ ၁၂၄၁ ေတအ္ ခ်ဴလဝ္ရ။ အဓိပၸါယ္ မအေရဝ္ဂွ္ ေသှာဝ္မကိတ္ည႘ ကုဍဳင္ဂွ္ ဒးႏြံေရာင္။ နကုႝေသှာဝ္လုႝ ဒးႏြံေထက္၊ နကုႝေသှာဝ္လုႝ ညးဍဳင္ကြာန္တအ္ ဒးေဒၢတ္ေထက္ရ။

လညာတ္သြက္ဂြံခှံေသှာဝ္ဂွ္ မေလပ္ကၜဳင္ ႏူဒှာဲတှဟ္ဟ္မာန္ရ။ လညာတ္တအ္ဂွ္ ကၜဳင္ႏူ ညးဍဳင္ကြာန္၊ ကၜဳင္ႏူစၜတ္ထဝ္ ဟြံေသင္မၢး ကၜဳင္ႏူအလုႝအသ႘တအ္မာန္ သုီဖအိုတ္ရ။ ဆဂး ဆမှိဟ္စှးစၜတ္ထဝ္တအ္ေဟင္ အေခါင္ပတိုန္ထၞး သြက္ေသှာဝ္တဿိဂြံ ဟြံေသင္မၢး သြက္ဂြံပေလဝ္ေသှာဝ္မာန္ရ။ တှဟ္နဂြံဇိပ္ဂၜိပ္တုဲ ဇဿာပ္ဂလာန္ သြက္ေသှာဝ္တဿိဂွ္ ဒးေသၛဝ္ေဂၜပ္ရပ္စပ္ ဗြဲမခ်ိဳတ္ပၜိဳတ္တုဲ ဇဿာပ္ညးစှးစၜတ္ထဝ္တအ္ အေခါင္ဟုီဂး ပတိုန္ထၞး လညာတ္ဇကု ႏြံရ။ ဇဿာပ္ဂလာန္ဂွ္ အတိုင္ေသှာဝ္ဒက္ပၲန္ ဒးရပ္စပ္ ပိအလန္ရ။

ရပ္စပ္ ကၜာအိုတ္ဂွ္ ပတိုန္ေဖ်ဟ္ခ်ပ္ဂှန္ ပႜဲစၜတ္ထဝ္ နကုႝဓမၼတာတုဲ ဇဿာပ္ေဗာ္ ကုညးမေဆင္စပ္တအ္ ဟုီဂးခ်ပ္ဂှန္ေရင္သကအ္ရ။ တုဲမၢး ႏူကုႝေဗာ္နာနာတအ္ ႐ုဲစွ္မှိဟ္ဇကု လပၚေသှာဝ္ဂွ္တုဲ ကုႝမှိဟ္မ႐ုဲစွ္တအ္ ရပ္စပ္ခ်ပ္ဂှန္ စဿ႘တ္လၛတ္ လတူကိစၥဂွ္ ဗြဲမလွဲလးရ။ မှိဟ္စှးတအ္ ခ်ပ္ဂှန္တုဲ ခ်ဴပတိုန္ထၞး မစပ္ ကုေသှာဝ္ဂွ္ရ။ ဂေကာံ႐ုဲစွ္မြဲမြဲမၢး ႏြံစ မှိဟ္ၐိုတ္ ၁၇ တၜဒွ္ရ။ ဂေကာံ႐ုဲစွ္ဝြံ ေကာ္ခဵစ ဂေကာံစၜတ္ထဝ္မ႐ုဲစွ္။ တုဲမၢး နကုႝစၜတ္ထဝ္ ကေလင္ရပ္စပ္ ကိစၥဂွ္ မရႏုက္ကုႝ ၐါအလန္ရ။ မှိဟ္မ႐ုဲစွ္တအ္ ပတိုန္ထၞးတုဲ ယဝ္ရဟြံေစွ္ဗုီဏီမၢး ကိစၥဂွ္ ကေလင္ပလံင္ဏာ ပႜဲဂေကာံ႐ုဲစွ္တအ္ ဟြံေသင္မၢး ကေလင္ေသၛဝ္ေဂၜပ္ မရႏုက္ကုႝ ပိဝါ ပႜဲစၜတ္ထဝ္ရ။ ေသၛဝ္ေဂၜပ္တုဲ နကုႝအမာတ္စၜတ္ထဝ္တအ္ ေဖ်ဟ္မာဲ တုပ္စိုတ္ ဟြံတုပ္စိုတ္တုဲ ယဝ္ရအမာတ္လပၚဂၜိဳင္ တုပ္စိုတ္မၢး ေသှာဝ္မပတိုန္ထၞးဂွ္ ဨကရာဇ္ၿဗဵ ထပက္စဿတ္တဲတုဲ ဒွ္အာေသှာဝ္ဍဳင္မြဲရ။

ဂေကာံစၜတ္ထဝ္မ႐ုဲစွ္

ဂေကာံစၜတ္ထဝ္မ႐ုဲစွ္ဝြံ အတိုင္တင္ပတိုန္ထၞးဂွ္ ေသၛဝ္ေဂၜပ္ ဗြဲမခ်ိဳတ္ပၜိဳတ္ရ။ ဥပမာ နကုႝေသှာဝ္ဂွ္ အာေတက္ဒး မှိဟ္လုႝကုီေရာ၊ ဒွ္ဂုဏ္ဖုႝ ကုမှိဟ္လုႝကုီေရာ ဗြဲမဇိပ္ဂၜိပ္ လွဲလးခ်ပ္ဂှန္ပၚပဲါေရင္သကအ္အိုတ္ရ။ လေဆာဝ္မၢး ေကာ္ဘိက္ ဟြံေသင္မၢး အာသဿာန္ကုညးမေဆင္စပ္တအ္ကုီရ။

စၜတ္ထဝ္ဂွ္ ဂေကာံ႐ုဲစွ္ ႏြံ ၂၄ ဂေကာံတုဲ မြဲဂေကာံမၢး မှိဟ္ႏြံ ဓမၼတာ ၁၇ တၜရ။ ဆမှိဟ္စှးစၜတ္ထဝ္ေဟင္ ဒွ္မှိဟ္ပႜဲဂေကာံ႐ုဲစွ္ဂွ္ ဂြံရ။ ဝန္ေဇှာ္တအ္ဂွ္ ပါလုပ္ ပႜဲဂေကာံမှိဟ္စှးတအ္ ဟြံဂြံကုီရ။ ေဗာ္ဂမၜိဳင္တအ္ဂွ္ ပၚပရအ္ေကတ္ မှိဟ္စှးဇကု ပႜဲဂေကာံ႐ုဲစွ္ဂွ္ အတိုင္လဿိဟ္ညးတအ္မဂြံလဝ္ ပႜဲစၜတ္ထဝ္ဂွ္ရ။ ေဗာ္ေဇှာ္ေဇှာ္တအ္ဂွ္ ကလိဂြံဒှာဲဂၜိဳင္တုဲ ေဗာ္သဿတ္တအ္ဂွ္ ကလိဂြံဒှာဲေအာန္ရ။

ဂေကာံ႐ုဲစွ္တအ္ဂွ္ ဗြဲမဂၜိဳင္ အတိုင္ဌာနဝန္ေဇှာ္ဂွ္ရ။ ဌာနဝန္ေဇှာ္ပေရင္ပိုန္ျဒပ္ႏြံမၢး ဂေကာံ႐ုဲစွ္ပေရင္ပိုန္ျဒပ္၊ ႒ာနဝန္ေဇှာ္ပေရင္ပညာႏြံမၢး ဂေကာံ႐ုဲစွ္ ပေရင္ပညာ။ ဂေကာံ႐ုဲစွ္ဂွ္ တုပ္တဵညံင္ရဵ ဒှာဲကေမၜာန္ မေဆင္ ကုပေရင္ကေမၜာန္ဂွ္ ဟုီမာန္ရ။ ဟုီမြဲသာ္ပၜန္ ဝန္ေဇှာ္တအ္ မိက္ဂြံတီ ပ႐ူမြဲမြဲ စပ္ကုႝကိစၥဂွ္မၢး သဿာန္ဂေကာံ႐ုဲစွ္တအ္ဂွ္ရ။

ဂေကာံ႐ုဲစွ္တအ္ဂွ္ သုီဗက္ဂၜာဲသဿာန္ သုီဒးဒုင္သဿာန္ မစပ္ကႝုကိစၥတအ္ဂွ္ရ။ ဥပမာ ေဆင္ကုႝပေရင္ပိုန္ျဒပ္မၢး ေကာ္ဘိက္ ညးမစိေစာန္ လတူပေရင္ပိုန္ျဒပ္တုဲ ကုႝလဵထၞး။ မပၲံရဵသာ္ဝြံ ဂၜာဲတင္ဂှင္ေပင္တုဲအိုတ္မၢး ခ်ဴလိက္ပတိုန္ထၞး ကုစၜတ္ထဝ္တုဲ စၜတ္ထဝ္ကေလင္ရပ္စပ္ လတူကိစၥဂွ္ရ။

နဒဒွ္ဥပမာအေစာမ္ ဗုီဍဳင္ဒ႘မဝ္ကေရသ႘မြဲ မေကၜာန္ဗေဂတ္ဒဿံင္စက္အဝုႝဂွ္ ဂြံဆုႝေကတ္တုဲ နကုႝပု႙ ညးမဗတိုက္ဒဿံင္ အေခါင္ဒ႘မဝ္ကေရသ႘ (ဝါ) ညးမပတန္ဒဿံင္ ေသှာတ္ဒ႘မဝ္ကေရသ႘ဂွ္ ဗုီလႝုဂြံဖန္ဇန္တုဲ ဂြံကိတ္ည႘ ကုအကာဲအရာဍဳင္မန္ပု႙ မေသွ္ဒဿံင္ သဿဝ္ရဲသမၜဲတိဗဿာ မရပ္လဝ္ဝါဒတၜအဝုႝပှာန္ဂွ္ေရာ။

၁၈။ ဗုီမှိဟ္ ဂြံတှဟ္ျခာ ႏူကုႝေခ်မ္

တၜပညာတၛဲဏအ္ဗြဲမဂၜိဳင္ ပေတွ္ေကတ္ ပု႙ေကာန္မှိဟ္တအ္ဂွ္ ကတုႝဒွ္ကၜဳင္ ဗုီျပင္ကဆံင္ဗုီတၛဲဏအ္ နကုႝဂၜံင္ကရတ္ မြဲတဲဓဝ္ ဟြံေသင္၊ ၿပံင္လွာဲကၜဳင္ သိုက္က္ ႏူဘဝအ႐ုိင္ (ဝါ) ႏူဘဝတိရစၧာန္ စိုပ္ကၜဳင္အကာဲအရာတၛဲဏအ္ ပု႙တအ္မေကာ္ဒဿံင္ ေကာန္မှိဟ္ရ။ သာ္ဂွ္မၢး ႏူဂေကာံတိရစၧာန္လုႝ ပု႙တအ္ မေစန္ဆက္ကၜဳင္ေရာဂွ္ ယဝ္ရလၛတ္မၢး ဗြဲကုိပ္ကၜာ လၛတ္နကႝု ဒ႘ေအန္ေအ DNA (ဗုီေတှာဝ္မဆက္ေစွ္ကၜဳင္)မၢး ပေကာတ္တိဂွ္ ဒ႘ေအန္ေအ တုပ္ကုႝမှိဟ္ ၄၀%၊ စာင္ဂွ္ ဒ႘ေအန္ေအ တုပ္ကုႝမှိဟ္ ၆၀%၊ ကဿိဂွ္ ဒ႘ေအန္ေအ တုပ္ကုႝမှိဟ္ ၈၀%၊ ကှဲဳေခ်မ္ (Chimpanzee)ဂွ္ ဒ႘ေအန္ေအ တုပ္ကုႝမှိဟ္ ၉၈%တုဲ သတ္ပဲါႏူဂကူမှိဟ္တုဲ ေခ်မ္ဏအ္ဂွ္ ဒ႘ေအန္ေအ ၾကပ္ကုႝပု႙မှိဟ္ ဂၜိဳင္အိုတ္ရ။ ကၜိက္ေလဝ္ ဒ႘ေအန္ေအ ၾကပ္ဒဿံင္ကုႝမှိဟ္ ၉၄%ကုီတုဲ လၛတ္ရံင္ ဆၐိုတ္ ဒ႘ေအန္ေအသဿးဂွ္ ဟြံ႐ုံဂပ္ရ။ ဆဂး ကှဲဳေခ်မ္တအ္ဂွ္ ဗုီဒက္ပတန္ခႏၶကာယကုီ ဗုီခ်႘ဓရာင္ ဗုီဒုင္စသိုင္ဘဝေလဝ္ တုပ္ဒဿံင္ကုႝပု႙မှိဟ္တအ္ တဿာတဿာဂလိုင္ရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ ပု႙တအ္ဂွ္ ဗြဲစဿတ္ ေစန္ဆက္ကၜဳင္ ႏူေခ်မ္ဏအ္မာန္ေရာင္ တၜပညာလၛႝဳတအ္ေစွ္စိုတ္ရ။ အတိုင္ညးတအ္ မလၛတ္ဆိင္ေကတ္မၢး ႏူသှာံ စွ္မြဲျပေကာဋိကိုဋ္ေတအ္ဂွ္ ပု႙မှိဟ္တအ္ ဒဒွ္တှဟ္ျခာအာ ႏူကှဲဳေခ်မ္ဂွ္တုဲ တၛဲဏအ္ ကတုႝဒွ္ကၜဳင္ သတ္မဓလုီလိုက္ သတ္မစိေစာန္ တိုန္အကာသ ေကၜာန္ဗဒွ္ပတိတ္နာနာမာန္တုဲ ေခ်မ္ဂွ္ ေသွ္ၐက္ဒဿံင္ ႏူဒဒွ္ ဘဝမဒံင္သလာ္ အၾကာ တှံဆုမြဲကုႝမြဲဖိုဟ္ရ။ နကုႝမရန္တဿအ္ ေ႐ွ္ေသွ္ရဵဂဵ ပၚပရအ္ ေဒၢတ္လၛတ္ေရင္သကအ္တုဲ ပႜဲအဝ္ေဂတ္ ၂၈၊ ၂၀၀၈ ဂွ္ ပါလ႘မာန္ ဍဳင္သပိန္ ေစွ္စိုတ္ ပဒတန္ အေခါင္အရာကှဲဳမှိဟ္ဂမၜိဳင္ အေခါင္အရာဂ်ိဳင္လမ်ီဳ အေခါင္အရာ မဟြံဒးဒုင္ဍႝဳဍိဳက္တအ္ ညံင္အရာ အေခါင္အရာမှိဟ္ကုီရ။ ကှဲဳမှိဟ္စဏအ္ ကလိဂြံအေခါင္အရာတအ္ဏအ္တုဲ ညးလုႝမြဲဟြံဟုီ အေခါင္ဂစိုတ္ အေခါင္ပ်ဲပ်ာံ အေခါင္သြံရာန္ ကှဲဳမှိဟ္ဂမၜိဳင္ ဟြံဂြံရ။  

အရာလုႝမြဲ ဂြံဖန္ဗဒွ္တုဲ ဂြံတှဟ္ျခာအာေရင္သကအ္ေရာ။ တီအရာတအ္ဏအ္တုဲ ပု႙တအ္ကၜိဳဟ္ေကတ္ သဘာဝေကာန္မှိဟ္တအ္မာန္ေရာင္ ေစွ္စိုတ္တုဲ တၜပညာတအ္ လၛတ္ကၜဳင္ လတူေခ်မ္ အိုတ္ရ။ ပေရင္သမၲီဒးေရင္သကအ္ ေကုာံ သမၲီဒးဇကုဇကုဂွ္ self recognition test ၐိုတ္လုႝႏြံေရာဂွ္ မိက္ဂြံတီတုဲ ပု႙ေကာန္မှိဟ္တအ္ဂွ္ ဆေကာန္ငၛာ္သဿတ္မြဲ ဟြံေကင္ဆုႝေဒၛာဝ္မြဲေလွ္ကုီေလဝ္ ကုႝအာဗုႝပႜဲဂတေဒၛာဝ္တုဲ မြဲခဏညိမၢး ဒဒွ္ရ ႐ုပ္မတိတ္ဒဿံင္ ပႜဲေဒၛာဝ္ဂွ္ ဒွ္႐ုပ္ဇကုေရာင္ဂွ္ တီေကတ္ရ။ ညံင္ရဵပု႙မှိဟ္တအ္ကုီ ေခ်မ္ဂွ္ေလဝ္ အာစြံဂတေဒၛာဝ္မၢး ပေလွ္ပခ်႘ဇိုင္တဲ မြဲလစုတ္တုဲ ဒဒွ္ရ ႐ုပ္ပႜဲေဒၛာဝ္ဂွ္ ဒွ္႐ုပ္ဇကုေရာင္ဂွ္ တီေကတ္ကုီရ။ တုဲပၜန္ ကှဲဳပႜဲသကအ္ဇကုဟာ ႐ုပ္မှိဟ္ပလုင္ဟာဂွ္ေလဝ္ သမၲီဒးကုီရ။ ဒဒွ္မသမၲီဒးဗုီဏအ္ဂွ္ ဒွ္အရာတမ္မူလ မဗဒွ္ကုႝ ဂေကာံမှိဟ္ ဒွ္အရာအဓိက သြက္ဂေကာံမှိဟ္ ဂြံကတုႝဒွ္ရ။

စမ္ၐတ္မြဲပၜန္ဂွ္ စမ္ၐတ္ပေရင္ပေသာင္အခက္အခုဲ problem solving test ပလင္ပါင္ေဍာတ္တ္မြဲ ဒက္ဂစိုတ္လဝ္ ပႜဲမြဲဒှာဲတုဲ စုတ္လဝ္ဍာ္ညိ လတူဍာ္ဂွ္ ေထာအ္စုတ္လဝ္ မၐဲတိမြဲမတုဲ ကုႝေကတ္မၐဲတိဂွ္ရ။ ကုႝေကာန္ငၛာ္တအ္ ေကတ္မၐဲတိဂွ္ ေကာန္ငၛာ္တအ္ ဗြဲမဂၜိဳင္ဂွ္ ဂစာန္ကယ်ာပတိတ္ပလင္ဂွ္ ႏူမဒက္လဝ္ကုီေလဝ္ အခိင္အိုတ္ ပတိတ္မၐဲတိဂွ္ ဟြံဂြံရ။ စမ္ေကာန္ငၛာ္ဗြဲမဂၜိဳင္တုဲ ေကာန္ငၛာ္လၛႝဳဂွ္ အာေကတ္နင္ဍာ္တုဲ စဝ္စုတ္ဍာ္တုဲ မၐဲတိဂွ္ ခတဝ္တိုန္တုဲ ကလိဂြံၐဲတိဂွ္ရ။ ကာလအာစမ္ရံင္ ပႜဲေခ်ာမ္ဂွ္ ဇဿာပ္ေခ်ာမ္ ဆေကာန္ေဍဟ္ကုီ မလစုတ္ဓဝ္ဂွ္ အာထၐမ္နင္ဍာ္တုဲ ေျပာဟ္စုတ္ ပႜဲပလင္ဂွ္တုဲ ကလိဂြံမၐဲတိဂွ္ အိုတ္ရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ လညာတ္မပေသွ္ျပသှာဂွ္ ပႜဲကှဲဳေခ်မ္ေလဝ္ ႏြံဒဿံင္ကုီရ။

စမ္ၐတ္မစပ္ကုႝပေရင္ပေလဝ္ပေလတ္ဂတ planning ahead test ေခ်မ္ဂွ္ ႏြံပႜဲခ႐ုိင္တုဲ မၛးခ႐ုိင္ဂွ္ ကြက္စြံလဝ္ျဗာတ္ ဍေကတ္ နကုႝတဲဟြံဂြံ ဒးေကတ္နကႝုခမာ္ရ။ ဗဒဲါဂွ္ စြံလဝ္ခမာဲမြဲတုဲ ေခ်မ္ဂွ္ေကတ္ခမာ္ဂွ္တုဲ ခဿာ္ေကတ္ျဗာတ္ဂွ္ရ။ ခမာ္ဂွ္ ညးေတအ္ေကတ္ဏာ ပႜဲဒှာဲသတိတ္ေတအ္ စြံလဝ္ခိုဟ္ဟ္ရ။ တၛဲယး ညးေတအ္ေကတ္ခမာ္ဂွ္တုဲ ကၜဳင္ခဿာ္ေကတ္ ျဗာတ္ဂွ္ပၜန္ရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ ပႜဲေခ်မ္တအ္ဂွ္ ဒဒွ္ပေရင္ပေလဝ္ပေလတ္ဂတေလဝ္ ႏြံဒဿံင္ကုီရ။ ပု႙ေကာန္မှိဟ္တအ္ဂွ္ ပေရင္ပေလဝ္ပေလတ္စဂတဂွ္ ဆသြက္ဘဝဇကုသဿးဟြံေသင္ သုီသြက္အနာဂတ္ သြက္ေကာန္သြက္စဵဇကုဂွ္ ပေလဝ္စလဝ္ အိုတ္ရ။ အတိုင္အေရဝ္မန္ပု႙ မဟုီလဝ္ “အိက္ေထာအ္ဂၜာဲေကှဟ္” ဂွ္ဟြံေသင္ရ။ ဟုီမြဲသာ္ပၜန္ မန္ပု႙ဂွ္ ပေရင္ပေလဝ္စဂတဂွ္ ခုိဟ္ေကြဟ္ဟ္ရ။ သၛိမန္ဍာံမၢး ဖရံက္စုတ္လဝ္ ကုႝဓရ႘၊ ဗစးျမာင္ကုႝဓရ႘၊ ၐင္ဗစးကုႝဓရ႘ နာနာစြံလဝ္ေပင္င္ဖအိုတ္ရ။

စမ္ၐတ္မြဲပၜန္ဂွ္  ပေရင္ဗေတာန္ဖ်န္ learning test ေကတ္ကဠာလမၥံက္မြဲ ရံင္အပႜဲဂွ္ဟြံညာတ္ ပႜဲဂွ္စုတ္လဝ္မြဲခေၐတ္ ေလအ္မြဲတှဳင္ ကေဆာက္ပတိတ္ပါင္လတူဂွ္တုဲ စတ္ေကတ္မခေၐတ္ဂွ္ ႏူလတူ ဆဂး ေကတ္ဟြံဂြံ ဒးစတ္ဂၜံင္သကဲကဠင္ဂွ္ေဟင္ ဒးမခေၐတ္ဂွ္။ မှိဟ္သုေတသနဂွ္ ေဗၲာန္ထၞးကုႝတဲု ေကာန္ငၛာ္တအ္ ပဗက္အတိုင္မှိဟ္သုေတသနဂွ္တုဲ ကလိဂြံမခေၐတ္ ႏူပႜဲဂွ္။ ေခ်မ္ေလဝ္ ဗုီကုႝေကာန္ငၛာ္တှဟ္တအ္ကုီ ေကတ္ဂြံရ။ ကဠာမြဲပၜန္ဂွ္ ေကဝ္ညာတ္ဒဿံင္မခေၐတ္ အပႜဲဂွ္။ ဗုီကဠာဂွ္ တုပ္ဒဿံင္ကႝုကဠင္လမၥံက္ဂွ္ကုီရ။ ေကာန္ငၛာ္တအ္ဂွ္ အတိုင္အစာမေဗၲာန္ထၞးလဝ္ဂွ္ေဟင္ ေကၜာန္ပဗက္အိုတ္ရ။ ဆညးမြဲကုီ ဟြံေကတ္ဂၜံင္ကရတ္ ေကၜာန္ဗက္အတိုင္အစာမထၞးတုဲ ဂြံမခေၐတ္ဂွ္ရ။ ေခ်မ္ဂွ္ ညာတ္ေကတ္ဒဿံင္ မခေၐတ္အပႜဲဂွ္တုဲ ဗုီမှိဟ္မေဗၲာန္ထၞးကုႝကၜာဂွ္ ဟြံေဆာက္ဗက္ မြဲသာ္၊ အတိုင္ဂၜံင္ကရတ္ ဂၜံင္မကလိဂြံ မခေၐတ္ဂွ္ေဟင္ စတ္ေကတ္ မခေၐတ္ဂွ္ရ။

ပေရင္စမ္ၐတ္နဲကဲဗေတာန္ဝြံ ေခ်မ္ကုႝမှိဟ္တှဟ္ျခာရ။ ေကာန္မှိဟ္တအ္ဂွ္ ေစၜာအ္ေဗၲာန္ေကတ္ ႏူအစာတုဲ လၛတ္အာတုဲ ပေရင္ေဇှာ္ေမာဝ္တအ္ ကတုႝဒွ္ကၜဳင္ရ။ ေခ်မ္တအ္ဂွ္ ဟြံပဗက္အတိုင္ဂၜံင္ ညးမဗေတာန္တုဲ အတိုင္ဇကု မေစွ္စိုတ္ဂွ္ေဟင္ ေကၜာန္ရ။

စမ္ၐတ္မြဲပၜန္ဂွ္ ပေရင္သမၲီဒး instant memory test ပႜဲလတူမုက္ေကာန္ပ်ဴတာဂွ္ မဂှန္ ႏူ ၁ စိုပ္ ၉ မံက္ဒဿံင္တုဲ ဇကုသမၲီဒး ဒှာဲေဍဟ္ရမၢး ဇကုဍႝဳဒှာဲဂှန္ ၁ ဂွ္မၢး ဂှန္တှဟ္တအ္ဂွ္ ဒွ္အာ ပန္ကၜင္ဗုဗုတုဲ ဒှာဲလုႝ ဂှန္ ေသဿဟ္တအ္ မႏြံဂွ္ အတိုင္ေလဿင္ ဒးထၞးအာရ။ ေကာန္ငၛာ္ဗြဲမဂၜိဳင္ စုႝကုႝစိုပ္ဒစိတ္ဂွ္ သမၲီဟြံဒးအိုတ္ရ။ ဆဂး ေခ်မ္ဂွ္ ဗြဲမျပဟ္ သမၲီဒးတုဲ ေဗၜတ္ဟြံမြဲရ။ ဒဒွ္ရ ပေရင္သမၲီဒးဍာ္ဇေမၜအ္ဏအ္ဂွ္ ေခ်မ္ဂွ္ ခိုဟ္ႏူပု႙မှိဟ္တအ္ဏီရ။ ပု႙မှိဟ္တအ္ဂွ္ ဟိုတ္ႏူအေရဝ္ လိက္ ကတုႝဒွ္ကၜဳင္တုဲ ပေရင္သမၲီဂွ္ ေအာန္ေစွ္အာ ရဵသာ္ဝြံ ညးတအ္ညာတ္ေကတ္ရ။

စမ္ၐတ္ပေရင္ပံင္ေတာဲ co-operation test ဂွ္ ေကာန္ငၛာ္ၐိုတ္အယုက္မြဲသှာံျပင္ညိ မှိဟ္ေဇှာ္ဂွ္ ပပှညံင္ရဵေကှဟ္ဇကု ဒတုံေစွ္တုဲ ဍဟြံစိုပ္ရ။ ေကာန္ငၛာ္ဂွ္ ညာတ္ေကတ္တုဲ အာထပွ္ကုႝတုဲ ဒုင္ကုႝမှိဟ္ေဇှာ္ဂွ္ရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ ပေရင္ပံင္ေတာဲ႐ုီဗင္ေရင္သကအ္ဂွ္ ပႜဲပု႙မှိဟ္ ႏြံဒဿံင္ေပင္င္ရ။ ဥပမာ ပႜဲမုက္ပှာန္မၢး ေကာန္ပှာန္တအ္ ပေရင္ပံင္ေတာဲဂွ္ ေဇှာ္ေကြဟ္ဟ္ရ။ ေကတ္ခတုႝ မှံဳကုႝဒှာဲမစြံစှမြဲဂတး ဒးတံင္ကုႝဇုက္ သြက္ဂြံပဆုဲေပၜာပ္ခတုႝဂွ္ ဇေရင္ခ႐ုိင္တုဲ ေခ်မ္ဂွ္ ဂြံဍေကတ္ စှစဂွ္ရ။ ဗြဲကိုပ္ကၜာ ေခ်မ္မြဲဓဝ္ တံင္သုီဇုက္ၐါဒိုဟ္တုဲ ကလိဂြံစှရ။ တုဲဂွ္ ဇုက္ဂွ္ စြံလဝ္ေသၛာဲေသၛာဲတုဲ နကုႝေခ်မ္မြဲဓဝ္ တံင္ဟြံဂြံတုဲ ေခ်မ္ဂွ္ အာပံက္ခ႐ုိင္ေခ်မ္တှဟ္မြဲတုဲ ေခ်မ္တှဟ္ဂွ္ကၜဳင္တုဲ တံင္ဇုက္ည႘ည႘တုဲ ကလိဂြံစှရ။ မြဲတဲပၜန္ဂွ္ စှဂွ္ စြံလဝ္လေဒါဝ္မြဲဒှာဲဓဝ္ရ။ ညံင္ရဵကၜာဂွ္ပၜန္ ေခ်မ္ဂွ္ အာပံက္တရင္ ေခ်မ္တှဟ္တုဲ ကာလခတုႝဂွ္ စိုပ္ကၜဳင္ဂွ္ ေခ်မ္မြဲဓဝ္ ေကတ္ေထာအ္စှဂွ္တုဲ စေထာအ္ဇကုမြဲဓဝ္ဖအိုတ္ရ။ မြဲတဲပၜန္ဂွ္ ေခ်မ္တှဟ္ဂွ္ ဟြံကၜဳင္႐ုီရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ ပု႙ေကာန္မှိဟ္တအ္ဂွ္ ကေမၜာန္ဟြံဒွ္ဂုဏ္ ကုဇကု၊ ကေမၜာန္ဇကု ဟြံဂြံစေလဝ္ ေကၜာန္႐ုီဗင္ေရင္သကအ္အိုတ္ရ။ ဆဂး ေခ်ာမ္တအ္ဂွ္ ယဝ္ရပေရင္ဂုဏ္ဖုႝဇကုႏြံမၢး ပေရင္ပံင္ေတာဲႏြံတုဲ ယဝ္ရပေရင္ဂုဏ္ဖုႝဇကု ဟြံမြဲမၢး ပေရင္႐ုီဗင္ပံင္ေတာဲေရင္သကအ္ဟြံမြဲရ။

တုဲပၜန္ ပႜဲေခါက္ၐါ ေခါက္မြဲဂွ္ စုတ္လဝ္ကေပါတ္ေဝင္တုဲ ေခါက္မြဲဂွ္ မုဟြံစုတ္လဝ္ရ။ ကုႝေကာန္ငၛာ္ဂွ္႐ုဲ ယဝ္ရ႐ုဲဒးမၢး ကလိဂြံကေပါတ္ေဝင္ဂွ္ရ။ ကာလကုႝ႐ုဲဂွ္ မှိဟ္မပှဳက္ဂွ္ ထၞးလပုဟ္တဲေခါက္ဂွ္မၢး ေကာန္ငၛာ္ဂွ္ ေကတ္ေခါက္ဂွ္ရ။ အဓိပၸါယ္ေဍဟ္ဂွ္ စြံဓဝ္ပေတွ္လတူေရင္သကအ္ရ။ ကာလစမ္ရံင္ေခ်မ္မၢး စှးကေပါတ္ေဝင္ဂွ္ စြံလဝ္စှစရ။ ဆဂး ေခ်မ္ဂွ္ ဟြံပေတွ္ ေခါက္ညးမထၞးဂွ္ ဟြံေကတ္ ေခါက္ဇကုမေစွ္စိုတ္ေဟင္ ေကတ္ရ။ အဓိပၸါယ္ေဍဟ္ဂွ္ ေခ်မ္ဏအ္ ဟြံစြံဓဝ္ပေတွ္လတူညးတှဟ္။

ရံင္ဗုီျပင္ သႏၴာန္မှိဟ္ကုႝေခ်မ္ပၜန္ ဒှာဲေကၜင္ကႜဟ္မှိဟ္ကုႝ ေခ်မ္ဂွ္တှဟ္ျခာညးသကအ္တဿာဂလိုင္ရ။ နာကႜဟ္ေခ်မ္ဂွ္ ႀကံင္ႏူမှိဟ္ ပိဂအုံမြဲဂအုံရ။ ေကၜင္ကႜဟ္ဂွ္ေဇှာ္ကၜဳင္တုဲ နာကႜဟ္ဂွ္ သိင္တုဲ ဒှာဲေဍဟ္ေဇှာ္ကၜဳင္ရ။ အတိုင္ညးတအ္ မစမ္ၐတ္ဆုႝမၢး ႏူစသှာံတုဲကၜဳင္ ၂ ,၄ ျပေကာဋိကိုဋ္ေတအ္ဂွ္ ကႜဟ္မှိဟ္တအ္ စၿပံင္လွာဲေဇှာ္အာတုဲ ဒ႘ေအန္ေအ မဗဒွ္ကုႝ ညံင္ကတာ္ဂြံခ်႘တုဲ ဂြံဟုီအေရဝ္ဂြံဂွ္ ႏူသှာံတုဲကၜဳင္ ပိကိုဋ္သှာံေတအ္ဂွ္ ပု႙ေကာန္မှိဟ္တအ္ စဟုီအေရဝ္ဂြံရ။ ကာလမှိဟ္တအ္ တှဟ္ျခာပၚတိတ္အာ ႏူေခ်မ္ဂွ္ ဟုီအေရဝ္ဟြံဂြံဏီရ။

အတိုင္မစမ္ၐတ္ အရာမေတဿင္ အၾကာေကာန္မှိဟ္ကုႝေခ်မ္ဂွ္ နဲကဲေဗၲာန္ ကုႝ ပေရင္ပံင္ေတာဲ ပေရင္ပေတွ္ ညးသကအ္ေဟင္ရ။ အရာတှဟ္တအ္ဂွ္ ဒှာဲလၛႝဳေခ်မ္ခိုဟ္ႏူပု႙ ႏြံကုီရ။ ဒဿာႏူမေတဿင္ညိဏအ္ဂွ္တုဲ သှာံလအ္ကၜဳင္ဂွ္ တှဟ္ျခာအာေရင္သကအ္ ညးမြဲဂွ္ ေကၜာန္နာနာ၊ ညးမြဲဂွ္ ေသွ္ဒဿံင္ဆ ဒံင္သၜာ္အၾကာတှံဆုမြဲကုႝမြဲဖိုဟ္ရ။

ပႜဲပု႙ေကာန္မှိဟ္တအ္ တၛဲဏအ္ပၜန္ေလဝ္ ဂကူမြဲဂကူကုႝမြဲဂကူ ဂေကာံမှိဟ္မြဲကုမြဲ ယဝ္ရအရာတှဟ္ျခာမြဲမြဲ ႏြံကၜဳင္မၢး အတိုင္မတှဟ္ျခာ ညိညဂွ္ အခိင္လအ္ကၜဳင္တုဲ ကဆံင္တှဟ္ျခာအာ ညးသကအ္ပၜန္ရ။ ယဝ္ရ ေဗၲာန္ပတုပ္ဗက္ ႏူအစာတုဲ လၛတ္ပတိုန္တဿိဟြံမြဲမၢး၊ ယဝ္ရကေမၜာန္မဒွ္ဂုဏ္ဖုႝသြက္ဇကုေဟင္ ေကၜာန္မၢး၊ ယဝ္ရညးမြဲကုမြဲ ဟြံစြံဓဝ္ပေတွ္ေရင္သကအ္မၢး သာ္ဂွ္ဟြံေသင္ ညးမြဲကုမြဲ စြံဓဝ္ပေတွ္ ေရင္သကအ္ဟြံဂြံမၢး ဗုီကုႝေခ်မ္ မေသွ္ေသဿဟ္ဒဿံင္ ပႜဲၿဂိဳပ္ဒမၜဳေတအ္ဂွ္ကုီ ဂေကာံမှိဟ္ဂွ္ေလဝ္ ပႜဲေခတ္ဏအ္ ဒးေသွ္ေသဿဟ္အာ စုႝကုႝဆက္တန္တဵအာ ဍာ္ဇမၜိင္ဟြံမာန္ကုီရ။

၁၇။ ဗၜးၐးဟုီဂွ္ ပယ်ႝဳၐိုတ္လုႝႏြံေရာ

တိုင္ပၠဵအဓိကဂကူပု႙ တၛဲဏအ္ဂွ္ သြက္ေသၢာအ္ဒက္ပၲန္ ဘဝဗၜးၐးမြဲ (ဝါ) ဒက္ပၲန္ဒဿံင္ ဘဝဗၜးၐးမြဲဂွ္ရ အဓိပၸါယ္ဗၜးၐးဂွ္ ပု႙သၵးပၚပဲါ ေသၛဝ္ေဂၜပ္ေရာင္။ ပ႙ုတအ္တီလဝ္ ကၜးကၜးဖႜးဖႜးတုဲေဟင္ ညးတှဟ္ကုီ သုီကုႝဇကု ဂြံစကာ အေခါင္ဗၜးၐးေလပ္ရ။

ဟိုတ္ေဍဟ္ဂွ္ ႏြံၐါသာ္ရ။ ပေရင္ဗၜးၐးႏြံေဟင္ ဂြံဗမံက္ထၞး ဓဝ္ဍာံဂြံ၊ ဂြံေဇှာ္ေမာဝ္သၜဳင္ပတိုန္ အေစာန္စရာဲဍာ္ဒေကဝ္ မှိဟ္တအ္ဂြံကုီ သုီကုႝ ဂြံမံင္စံင္ ဗြဲမသကၠဳဗေဟက္၊ ဂြံခှံကတုႝဗဒွ္ပတိုန္တဿိတဿိ၊ ဟြံဒးဗၵဗၵဲါ ကုမြဲမြဲရ။ အရာတအ္သုီဖအိုတ္ဂွ္ ဒွ္အရာတမ္ သြက္ေကာန္မှိဟ္တအ္ ဂြံၐိုဟ္ႀသိဳဟ္၊ ဂြံေဇှာ္ေမာဝ္တိုန္ ပေရင္နာနာရ။ အရာမြဲပၜန္ဂွ္ ဟိုတ္ႏူပေရင္ဗၜးၐးပူဂုႝမြဲမြဲတုဲ အာေတက္ဒး ပေရင္ညးတှဟ္တအ္မာန္ရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ ပေရင္ဗၜးၐးပူဂုႝတအ္ဂွ္ ဒးႏြံကႝုပယ်ႝဳဓှက္ အပိုင္အျခာေရာင္။ ညးလၛႝဳတအ္ (ဝါ) တၜအဝုႝတအ္ ရပ္စကာ လညာတ္ဏအ္တုဲ ကဿာတ္လဒုႝ အေခါင္မှိဟ္တအ္ စုႝကုႝပလုီေထာအ္ ပေရင္အေစာမ္စရာဲမှိဟ္တအ္ရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ ပေရင္ဗၜးၐးမှိဟ္မြဲ ကုမြဲဂွ္ ပယ်ႝဳၐိုတ္လုႝ ေသၢာအ္စြံေထက္ေရာဂွ္ ပတိုန္ေဖ်ဟ္ ဟုီဂးပည႘ပညပ္ လညာတ္ေရင္သကအ္ ဝါတ္ စုႝကုႝတုဲဒွ္ ကလိဂြံသြဟ္မြဲ ဟြံမာန္ရ။

မှိဟ္မြဲဂွ္ ဟိုတ္ႏူဇကု အေစာန္စရာဲ ဟြံမြဲတုဲ ဇကုေကၜာန္ဟြံမာန္ ေကၜာန္ဟြံဂြံဂွ္ ဒွ္ဇကုဒးဒုင္ဍႝဳလဝ္ ဟြံေသင္။ ဥပမာ မှိဟ္မြဲဂွ္ ညးေတအ္လွဲဳဟြံမြဲတုဲ ညးေတအ္ရာန္သၛဳဟြံမာန္ဂွ္ ဟြံဒွ္ညးေတအ္ ဒးဒုင္ဍႝဳဍိဳက္၊ ညးေတအ္ရာန္မာန္ဒဿံင္ဖိုဟ္ မှိဟ္မြဲမြဲ ဟြံေသင္မၢး ေသှာဝ္မြဲမြဲ စုႝဒှာလဝ္ ဟြံကုႝရာန္ နကုႝနဲတပ္ပ္ကုႝဒွ္ နဲခရိတ္သၸဝ္ကုႝဒွ္မၢး ညးဂွ္ ဒးဒုင္ဍႝဳဍိဳက္ ကုမှိဟ္ဂွ္ ေသှာဝ္ဂွ္ ဟုီဂြံရ။ သာ္ဂွ္ဟြံေသင္ မှိဟ္မြဲမြဲ ကုႝ႐ုီဗင္ ကုညးဂွ္ နကုႝသၛဳ ဟြံေသင္မၢး လွဲဳဂွ္ နကုႝမှိဟ္မြဲမြဲ ေသှာဝ္မြဲမြဲ ဟြံကုႝအေခါင္အ႐ုီအဗင္ နကုႝနဲတပ္ပ္ ဟြံေသင္မၢး နဲခရိတ္သၸဝ္မၢးေလဝ္ ညးဂွ္ ဒးဒုင္ဍႝဳဍိဳက္ ကုမှိဟ္မစုႝဒှာ ေသှာဝ္မစုႝဒှာဂွ္ ဟုီစဂြံရ။ ပဲါႏူဏအ္ပၜန္ ကေမၜာန္မြဲ ဇကုသုီကုႝ ဟြံမြဲပဿိက္မြဲသာ္ ညံင္ဇကုဂြံဒးေကၜာန္ ဂြံဒးဟုီ ဂြံဒးပဲါဓေလတ္ ကေမၜာန္ဂွ္ လဟုီဂွ္ ပြတအ္ဂွ္ မှိဟ္မြဲမြဲဂွ္ ကုႝျဒဟတ္ဒၿမိဳဟ္ ကုႝေကၜာန္အေတင္မၢးေလဝ္ ဇကုဂွ္ ဒးဒုင္ေဆာမ္ေလင္အာ အေခါင္ဗၜးၐးဇကုကုီရ။ တုဲပၜန္ ပႜဲဒှာဲဝြံ ဟိုတ္ႏူဇကု ဟြံတီတုဲ မှိဟ္မြဲမြဲ ဓလုဏာမတ္ဇကုတုဲ ဟုီဖန္လီဠာန္ဏာဇကု ညံင္ဂြံဒွ္ေကၜာန္တအ္ေလဝ္ နကုႝတပ္ပ္ဂွ္ ဇကုဒးဒုင္ေဆာံေလင္အာ အေခါင္ဗၜးၐးဇကု ဟြံေသင္ကုီေလဝ္ ဟိုတ္ႏူသတိဇကုတိတ္ဗၜးတုဲ နကႝုဗြဲသရိတ္သၸဝ္ဂွ္ ဇကုဒးဒုင္ေဆာံေလင္အာ အေခါင္ဗၜးၐးဇကုကုီရ။

ပု႙မှိဟ္တအ္ဂွ္ ညးမြဲကုမြဲ ဟိုတ္ႏူဒးဗၵဗၵဲါဒဿံင္ေရင္သကအ္ဂွ္ရ အေခါင္ဗၜးၐးမှိဟ္မြဲမြဲဂွ္ ကုႝေတက္ဒးအာ မှိဟ္တှဟ္မြဲ ဟြံေထက္ရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ ပေရင္ဗၜးၐးပူဂုႝတအ္ဂွ္ သၵးႏြံကုႝပယ်ႝဳဓှက္အပိုင္အျခာေရာင္။ ပယ်ႝဳဓှက္အေခါင္ဗၜးၐးပူဂုႝမြဲမြဲဂွ္ ဒးစုႝဒှာကဿာတ္လဝ္ နကုႝေသှာဝ္ဥပေဒရ။ ပယ်ႝဳဗၜးၐးပူဂုႝဂွ္ ႏြံစုႝကုႝ ၾကပ္ေတက္ဒး ပူဂုႝတှဟ္မြဲဟုီမာန္ရ။ တုဲပၜန္ ပယ်ႝဳအေခါင္ဗၜးၐးပူဂုႝတအ္ဂွ္ တုဲတဵကုပြ႘ပြိဳင္ ဂေကာံမှိဟ္ပူဂႝုဂွ္ မပဒတဵဒဿံင္ကုီရ။ ထၞးဟိုတ္မင္မြဲသဘာဝမှိဟ္တုဲ ကဿာတ္လဒုႝေထာအ္ ညံင္မှိဟ္မြဲမြဲ မုဖန္ဟုီဟြံဂြံ ဟြံေထက္ဂွ္ရ ပႜဲသှာံ ၁၉၄၈ ဂွ္ နကုႝကုလသမဂၢ လေလာင္တရးကၜဳင္ အေခါင္အရာမှိဟ္ မာန္ကၜဳင္ကုီရ။

နကုႝမှိဟ္မြဲ အေခါင္မႀကိဳက္ ကုႝဒးကလိဂြံတအ္ဂွ္ နကုႝကုလသမဂၢ လေလာင္တရးလဝ္တုဲကုီေလဝ္ စုႝကုႝလဿဳဟ္ သုီဖအိုတ္ဂွ္ ဇဿာပ္ဍဳင္ ေဒၢတ္ဗက္ဟြံမာန္ဏီကၜာေလဝ္ ပႜဲဂေကာံမှိဟ္ပု႙ ညံင္ဂြံေဒၢတ္ဗက္မာန္ဂွ္ ပု႙ေထက္ကုႝ ဒးေဇှာ္ပဿဝ္ရ။

“အရာအိုတ္သုီဂွ္ အေခါင္အဲႏြံေပင္င္ေရာင္၊ အဲသြက္ဂြံဒးေဒၢတ္ဗက္ေသှာဝ္ဟြံမြဲ” သာ္ဝြံ ဟုီဟြံေထက္။ ယဝ္ရဇကုလုပ္ ပႜဲဂေကာံဂွ္ ႏြံဍဳင္ဂွ္မၢး ေသှာဝ္ဂေကာံဂွ္ ေသှာဝ္ဍဳင္ဂွ္ ဇကုဒးေဒၢတ္ဗက္ေဟင္ရ။ ယဝ္ရဇကုေစွ္စိုတ္ ေသှာဝ္တအ္ဂွ္ ဟြံဒွ္ေသှာဝ္ မလုပ္ဗဗြဲဓဝ္မၢး ဇကုဒးပတုိန္ထၞးတုဲ ယဝ္ရမှိဟ္လပၚဂၜိဳင္ ေစွ္စိုတ္ ဒဒွ္ရ ေသှာဝ္ဂွ္ ႏြံဟြံေထက္မၢး ေသှာဝ္ဂွ္ ဒးပလုီေထာအ္ရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ ပႜဲဂေကာံမှိဟ္ မှံဳကုႝေဒၢတ္ဒ႘မဝ္ကေရသ႘ေဟင္ အေခါင္ဗၜးၐးတအ္ဂွ္ ဂ်ိဳင္မာန္ ဒွ္မာန္ရ။ ဟုိတ္ဂွ္ရ ပု႙ဒက္ပၲန္ ဂေကာံမှိဟ္ဗၜးၐးမြဲမၢး ေသှာတ္ဒ႘မဝ္ကေရသ႘ ေဒၢတ္ဗက္အတိုင္ပဿိက္မှိဟ္ဂလိုင္တုဲ ေ႐ွ္ေသွ္ရဵဂဵမှိဟ္လေအာန္တအ္ဂွ္ ဟြံမြဲဟြံဒွ္ ဒးႏြံ ဒးေဒၢတ္ေဟင္ရ။ ေသှာဝ္ဥပေဒ ပႜဲဂေကာံမှိဟ္ဒ႘မဝ္ကေရသ႘တအ္ဂွ္ ေသှာဝ္သြက္ဂြံကဿာတ္ေထာအ္ လညာတ္မှိဟ္မြဲမြဲ သြက္ဂြံဍႝဳေထာအ္ မှိဟ္မြဲမြဲ ဟြံမြဲ။ ေသှာဝ္မစုႝဒှာ ညံင္အေခါင္ညးမြဲကုမြဲ ဟြံေတက္ဒးတုဲ ညံင္ဟြံဂြံဒွ္အႏၲရာဲ ကုသဘာဝေကာန္မှိဟ္တအ္ေဟင္ရ။ မှိဟ္ဗြဲမဂၜိဳင္ဂွ္ ဂြိင္ေဖက္အႏၲရာဲတအ္ ဇုီကပိုက္ဒးညးတအ္ သုီဖအိုတ္ဂွ္ရ ဆေသှာဝ္မစုႝဒှာ အႏၲရာဲမှိဟ္တအ္ေဟင္ ေသွ္ေသဿဟ္၊ ကတုႝဒွ္ ပႜဲဂေကာံမှိဟ္ဒ႘မဝ္ကေရသ႘တအ္မာန္ရ။

ဆဂွ္သဿးဟြံေသင္ဏီ နကုႝသဿာတဝ္ေစှဟ္ သြက္ဂကူဂြံဗၜးၐးမြဲ အေခါင္ဗၜးၐး ဗုီလုႝဒးႏြံေထက္ ဗုီလုႝႏြံဟြံေထက္ တအ္ဂွ္ေလဝ္ ပု႙တအ္ ေထက္ကုႝ ဒးေသၛဝ္ေဂၜပ္ကုီရ။ ဥပမာ ပႜဲအခိင္ပ႙ုမတဝ္ေစှဟ္ ထေဍင္ပတိတ္ဒဿံင္ ရဲသမၜဲတအ္ဏအ္ဂွ္ မန္မြဲ ဟြံေသင္သာ္ဂွ္ မှိဟ္ပႜဲဂေကာံပု႙မြဲဂွ္ တိတ္အာႏူပြ႘ပြိဳင္တဝ္ေစှဟ္ပု႙တုဲ အာပံင္ကႝုသှမၢး မှိဟ္ဂွ္ နကုႝအေခါင္ေဍဟ္ သြက္ဘဝေဍဟ္ အေခါင္ေဍဟ္ ဂြံ႐ုဲစွ္ႏြံေပင္င္ေရာင္ဂွ္ ပု႙ဂးတုဲ ကုႝအေခါင္ ကုမှိဟ္ဂွ္ ေထက္ဟာ။ ဣဏအ္ဂွ္ ဒွ္အေခါင္မှိဟ္ဂွ္ရဟာ။ ဟုီေထာအ္ရ မှိဟ္ဂွ္ အာပံင္ကုႝသှမၢး ဒွ္အာသှဇကုရ။ သှၐိုတ္ဓမၼတာရဟာ။ ဟြံဒွ္သုီမှိဟ္မဖံက္သစၥဂကူ မှိဟ္ပလုီကေမၜာန္ဂကူပုဟ္ဟာ။

ပဲါႏူဂွ္ပၜန္ အရာတှဟ္တအ္ေလဝ္ ႏြံတဵဗြဲမဂၜိဳင္ဂွ္ရ ပႜဲအေခါင္ဗၜးၐးဂွ္ အေခါင္ဗၜးၐး လၸၚခိုဟ္ ကုႝ အေခါင္ဗၜးၐး လၸၚပေရအ္ ၐါသာ္ဝြံ ပု႙ေထက္ကုႝ ဒးပၚပဲါရ။

အမိင္ ေကုာံ ပေရင္ဍႝဳဍိဳက္

အမိင္ ေကုာံ ပေရင္ဍႝဳဍိဳက္ဝြံ ပႜဲဒှာဲဝြံ မိက္ဂြံဆက္ပေသာင္ညိရ။ အမိင္ဂွ္ ကၜဳင္ႏူ ပႜဲပေရင္ကေမၜာန္ တင္ရန္တဿအ္ အတိုင္ညးဂမၜိဳင္မေဖ်ဟ္လဝ္ (ဝါ) အတိုင္ေသှာဝ္တုဲ ပေရင္ဍႝဳဍိဳက္ဂွ္ တိတ္ကၜဳင္ ႏူပႜဲပေရင္ကေမၜာန္ တင္ရန္တဿအ္ အတိုင္ညးဂမၜိဳင္မေဖ်ဟ္လဝ္ (ဝါ) အတိုင္ေသှာဝ္ ဟြံေသင္၊ တိတ္ကၜဳင္ ႏူပဿိက္ မှိဟ္မြဲမြဲ မှိဟ္မြဲဂေကာံရ။ အမိင္ဂွ္ ဟြံမြဲ ကုပေရင္ဘပဠ ညံင္မှိဟ္မဒုင္အမိင္ ဂြံဒးေဖက္ ဂြံဒးညွာစိုတ္တုဲ ပေရင္ဍႝဳဍိဳက္ဏအ္ဂွ္ ဍိဳက္ေပင္တဵ နကုႝပေရင္ဘပဠနာနာ ပေရင္ညွာစိုတ္နာနာရ။ ဥပမာ အၾကာေကာန္ပှာန္ ကုႝ သကိုပ္ပှာန္ (ဝါ) အၾကာညးေဇှာ္ဂေကာံ ကုႝ ေကာန္ဂေကာံ၊ သကိုပ္ပှာန္ဂွ္ ေဖ်ဟ္အမိင္ သြက္ဂြံတိတ္ပှာန္ သာ္ဂွ္ဟြံေသင္ သြက္ဂြံအာပန္သှမၢး ကေမၜာန္ဂွ္ ဒွ္ကေမၜာန္ပေရင္ပှာန္၊ နကုႝေကာန္ပှာန္ဂွ္ပၜန္ ဟိုတ္ႏူဇကုပေတွ္ေကတ္ လတူဂၜံင္တရဵ ပေရင္ကေမၜာန္ဂွ္ ဟိုတ္ဇကု မိက္ဂြံယိုက္ေဂၜင္ ကေမၜာန္ဂွ္တုဲ ဇကုစိုပ္ကၜဳင္ ပႜဲဘဝေကာန္ပှာန္ရေတွ္ အမိင္ဂွ္ ဟြံဒွ္ပေရင္ဍႝဳဍိဳက္ရ။ သာ္ဂွ္ဟြံေသင္ ကေမၜာန္ပဲါႏူပေရင္ကေမၜာန္ပှာန္ ကေမၜာန္မၛးပေရင္တဝ္ေစှဟ္ ပေရင္ကေမၜာန္မေဆဝ္စပ္ ကုပူဂုႝသကိုပ္ပှာန္ဂွ္ေဟင္ဂွ္ အာတ္အ႐ုီအဗင္ နကုႝေစတနာ ဟြံေသင္မြဲသာ္ နဒဒွ္အမိင္မြဲဂွ္ ေဖ်ဟ္ကုႝေကာန္သၢံင္ဂွ္ ေကၜာန္ဟြံေထက္ရ။ ေကာန္သၢံင္ဟုီဂွ္ လုပ္ဒုင္ဍိက္ သြက္မှိဟ္ကဆံင္လတူ ဟြံေသင္၊ လုပ္ယိုက္ေဂၜင္ ကေမၜာန္ဗၜးၐးဂကူေဟင္ေရာင္။

ပႜဲေဗာ္တဝ္ေစှဟ္သြက္ဗၜးၐးဂကူတအ္ဂွ္ ဟိုတ္ႏူ မှိဟ္ေဇှာ္တအ္ စကာအမိင္ ဒှာဲဟြံဒးတုဲ ညးမဆာန္ဂကူတုဲ မလုပ္စိုပ္ကၜဳင္ ပႜဲဓဝိုင္တဝ္ေစှဟ္ သြက္ဂြံစုႝဒှာေကာန္ဂကူဂွ္ ဗြဲႀကဵ ဒွ္အာမှိဟ္ဗြက္လကၠရဵ၊ ဒွ္အာမှိဟ္ဟြံမြဲ ကုတင္သၢဳတ္သြာတ္ဇကု အတိုင္မှိဟ္လတူမဟုီဂွ္ ေကၜာန္ဗက္ဖအိုတ္ရ။ မှိဟ္မြဲေကုာံမှိဟ္မြဲ (ေကာန္သၢံင္ကုီ သုီကုႝသကိုပ္ပှာန္) ဟြံဒွ္ဒလာဲဗဒဲါ ေရင္သကအ္တုဲ မှိဟ္ေဇှာ္ဂွ္ ဒွ္မှိဟ္ပၜတရဵ၊ မှိဟ္သဿတ္ဂွ္ ဒွ္မှိဟ္ဗက္လကၠရဵ သာ္ဂွ္ဟြံေသင္ မှိဟ္သဿတ္ဂွ္ ဒးအာဓယံက္ မှိဟ္ေဇှာ္ဂွ္တုဲ ပေရင္သေကက္သကာမှိဟ္ဂွ္ လုီလာ္၊ ပေရင္ျမဟ္ၿမဵမှိဟ္ဂွ္ ေအဲျဇတုဲ ဒွ္အာမှိဟ္ ဟြံမြဲကုတင္သၢဳတ္သြာတ္ဇကုအပိုင္အိုတ္ရ။

“ၐိုတ္ဗဟုႝမေဖ်ဟ္ဂွ္ ေကၜာန္၊ ပုႝအာႏူဂွ္ လၸေကၜာန္၊ ေကၜာန္မၢး ဒးဒုင္ဗယိ၊ ညးဟြံစကာမၢး လၸေကၜာန္။” နကုႝအေရဝ္သာ္ဝြံ ဂြံမိင္ေကတ္ ႏူအၾကာေကာန္သၢံင္တအ္မာန္ရ။ မုဟိုတ္ေရာမၢး ဟိုတ္ႏူပေရင္ဗၜးၐးပူဂုႝ ပယ်ႝဳဟြံဗိုင္ျခာလဝ္ ခ်ိဳတ္တ္ပၜိဳတ္တ္ ဟုီမာန္ရ။ မုပဿာမတုပ္ေရာဟုီမၢး ညံင္ေသှဝ္ဂြံခိုဟ္ ညံင္ေသှဝ္ဂြံတိတ္ဂၜိဳင္ဂွ္ ဟြံကုႝတာလ်ိဳင္မြဲသာ္ ကုႝတာလ်ိဳင္ ကုႝဍာ္ကုေသှဝ္ရ။ မှိဟ္ဓမုင္တာလ်ိဳင္ (မှိဟ္မဒုင္ေကတ္လ်ိဳင္)ပၜန္ေလဝ္ တာလ်ိဳင္ဇကု သဝ္တၛဲတက္ပန္နာဍ႘မၢး ကုႝဍာ္ကုႝေသှဝ္မၢး ကုႝဍာ္ရတီ၊ အၾကာမကုႝဒဿံင္ဍာ္ဂွ္ ဆုႝစှကိတ္ဒဿံင္ေသှဝ္ေလဝ္ ဟြံပလွ္၊ ဒပ္လုီဂၜဵလုပ္ဆုႝဒဿံင္ေလဝ္ ဟြံပေဠဝ္၊ သာ္ဂွ္ဟြံေသင္ ဟြံလဵဗၥမၢး တာလ်ိဳင္မကုႝလဝ္ (ဝါ) ပေရင္ကေမၜာန္ မတုႝေသှဝ္ဂွ္ ဗုီလုႝသဝ္ကဿဝ္ဇဝ္ပၠဵေဍဟ္ ဂြံတိတ္ကၜဳင္မာန္ဒဿံင္မဏီေရာ။ သြဟ္ေဍဟ္ဂွ္ အိုတ္အခိင္ ေဍင္ကာယ်ေဟင္ရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ အစာဟုီ “နေမာတႆ”၊ ကြးေလဝ္ ဟုီပတုပ္ဗက္ “နေမာတႆ”၊ စှးဂွ္မၢး အစာဂွ္ မေထက္ကုႝ ပေသာင္ကလး “နေမာတႆဟုီဂွ္ ဒွ္အေရဝ္ပါဠိ ဗုီမန္ပု႙မၢး ပႜံေလၛာဝ္ ကုညးဂွ္” ရဵသာ္ဝြံ ညံင္ဂြံကၜိဳဟ္ဂွ္ ေထက္ကုႝ ဒးပေသာင္ရ။ သာ္ဂွ္ဟြံေသင္ အစာဟုီစိင္ ကြးေလဝ္ဟုီစိင္ဟုီ။ စိင္ဟုီဂွ္ မုေရာ၊ သတ္ဆုမြဲဂကူ တုပ္ဒဿံင္ကုႝၾကဳက္ဟာ၊ သာ္ဂွ္ဟြံေသင္ က မြဲဂကူ တုပ္ဒဿံင္ကုႝ ကပကိုင္ဟာ။ သာ္ဂွ္ဟြံေသင္ သတ္မြဲဂကူ အယ်ဲတဿာတဿာဗၢဲ ပႜဲသၛိေတအ္ဟာ။ ကြးဘာဂွ္ တီေကတ္ဟြံမာန္မၢး မအေရဝ္စိင္ဂွ္ ၐိုန္ရဟုီဒး တီကုီေလဝ္ မုဂြံေတဿင္ ကုကြးဘာဂွ္ေရာ။ ကာလကြးဘာဂွ္ အာဆုႝစိင္ဍာံဍာံဂွ္ ေဍဟ္တီညိဟာ။ ပႜဲပေရင္တဝ္ေစှဟ္ေလဝ္ သာ္ဝြံကုီရ။ မုဟိုတ္ဂြံေကၜာန္သာ္ဝြံေရာ၊ ေကၜာန္အရာဏအ္တုဲ ပရဲသာ္လုႝ ညာတ္ေကတ္တုဲ မေကၜာန္ေရာ၊ အရာတအ္ဏအ္သုီဖအိုတ္ ယဝ္ရေကာန္သၢံင္တအ္ ဟြံကၜိဳဟ္လဝ္မၢး ဗုီလုႝေလဝ္ ေကာန္သၢံင္တအ္ ဂြံဗမံက္႐ုပ္ရဵကေမၜာန္ဒး ဟြံေသင္ရ။ ပဋိပကၡမဒးဆုႝဂဗတအ္ဂွ္ ဟြံမြဲကုႝကိုန္ဂစိုတ္ဂွ္ရ အမိင္ေလဝ္ ေဖ်ဟ္ကုိန္ဂစိုတ္ဟြံဂြံ၊ ဒးေဖ်ဟ္ နကုႝဗုီျပင္အပိုင္အျခာ ပေရင္ကေမၜာန္မြဲမြဲေရာင္။

ေကာန္သၢံင္တအ္ပၜန္ေလဝ္ ဒပ္ပှာန္ဇကု ဂေကာံဇကု မုမရန္တဿအ္တုဲ မဒက္ပၲန္လဝ္ မေကၜာန္ဒဿံင္ဂွ္ ဒးတီလဝ္ ၿဇိဳဟ္ဟ္နက္က္တုဲ အမိင္ႏူလတူတအ္သုီဖအိုတ္ဂွ္ ကိတ္ည႘ ကုတင္ရန္တဿအ္ဒပ္ပှာန္ဇကု ပေရင္ကေမၜာန္ဇကုဟာဂွ္ ေထက္ကုႝဒးခ်ပ္ဒးရ။ သဿာတဝ္ေစှဟ္မြဲမြဲဏအ္ဂွ္ ဘဝဇကု ပအပ္လဝ္ ကုမှိဟ္မြဲမြဲ ဟြံေသင္၊ ဘဝဇကုပအပ္လဝ္ ကုတင္ရန္တဿအ္ ဓဝ္ပေတွ္ဇကုေဟင္ရ။

အေခါင္ဗၜးၐး လၸၚပေရအ္

မှိဟ္ပႜဲဂေကာံဇကုမြဲ ဟိုတ္ႏူအတိုင္ပဿိက္စိုတ္ေဍဟ္ ေဍဟ္ဟြံကလိဂြံတုဲ ေဍဟ္ပၚတိတ္အာ ပံက္ပတုိန္ဂေကာံတှဟ္မၢး ဣဏအ္ဂွ္ ဒွ္အေခါင္ဗၜးၐးေဍဟ္ရဟာ။ ဟြံဒွ္မှိဟ္ပလုီ ပေရင္ည႘သဿဟ္ဂကူဟာ။

ပႜဲအၾကာရဲတဝ္ေစှဟ္ဂမၜိဳင္ မမံင္ဒဿံင္သၛိတာဲဒုန္ဂွ္ ဟြံေသင္သာ္ဂွ္ အၾကာညးအရာပ္ဇကု မဝါတ္ဒုိက္ဒဿံင္ဂွ္ ဇကုဂွ္ ဟိုတ္ႏူပေရင္ဂၜာဲၾသန္ဍိဳဟ္ေကက္တုဲ ၐိုန္ရဇကုဟြံပလုီေသှာဝ္ဂေကာံမြဲသာ္ကုီေလဝ္ ဇကုဒွ္ျဒပ္ရတ္တုဲ ဇကုႀသိဳင္ဗဒွ္ပတိုန္ သၛိတိုက္တဿိေက်ဝ္မြဲမ အၾကာတာဲဒုန္ညးတှဟ္ဂွ္ အေခါင္ဗၜးၐးဇကုရဟာ။ ဟြံေသင္သာ္ဂွ္ ဇကုဟြံဒွ္ မှိဟ္ပလုီစိုတ္ဓါတ္ညးတှဟ္ပုဟ္ဟာ။ ဟိုတ္ႏူဇကုတုဲ ညးတှဟ္တအ္ စိုတ္ဓါတ္ဂစာန္ေကၜာန္ ပေရင္ပိုန္ျဒပ္ ဂၜိဳင္ကၜဳင္တုဲ ဒွ္ဂုဏ္ဖုႝ ကုညးအရာပ္တအ္ဟာ။ ဆဂး ယဝ္ရဇကုဒွ္သဿာပၜန္ဂတးမြဲမၢး ညးတှဟ္ညာတ္ဗၜးကၜဳင္ လတူဇကုမာန္ရ။ ညံင္ရဵသာ္ဂွ္ကုီ အခိင္ညးဍဳင္ကြာန္တအ္ ဝါတ္ဒိုက္ဒဿံင္ဂွ္ ဇကုေကၜာန္သဘင္တၛဲမၛႝဳထပ္တဲဇကုကုီ တၛဲမၛႝဳပတိုန္ပယ်င္ေကာန္ဇာတ္ဇကုကုီ တၛဲမၛႝဳဒွ္မှိဟ္ဇကုကုီ ဗြဲမေဇှာ္ကုႝျဒဟတ္မၢး ဇကုဂွ္ ဟြံဒွ္မှိဟ္ပလုီ စိုတ္ဓါတ္ညးတှဟ္ဟာ။ ဣဏအ္ဂွ္ ဒွ္အေခါင္ဗၜးၐးပေရင္မှိဟ္။

အေခါင္ဗၜးၐး ပေရင္ပိုန္ျဒပ္ပၜန္ ဥပမာ ဇကုရာန္နင္ဍာ္တွ္တုဲ ဖက္ကုႝဍာ္သၛဳတုဲ သြံကုႝညးတှဟ္မၢး ဣဏအ္ဂွ္ ဟြံဒွ္အေခါင္ဇကု ဒွ္မှိဟ္မလီဠာန္မြဲတုဲ သုီပလုီေထာအ္ အေခါင္ညးတှဟ္ဏီရ။ ညံင္ရဵသာ္ဂွ္ကုီ လီစပႜဲႏွီတအ္ ပႜဲဗှတ္ဗၞတ္တအ္ဂွ္ေလဝ္ အေခါင္ဟြံမြဲ ဒွ္မှိဟ္မကၜတ္ဂၜံက္လီဠာန္မြဲတုဲ ကလိေလာန္အာ ႏူေသှာဝ္ရ။ ပဲါႏူဏအ္ပၜန္ ဇကုဒွ္မှိဟ္တၜကေမၜာန္တုဲ ဇကုကုႝခရိတ္ေကာန္ရဲညိညတုဲ ဇကုေကတ္ပရဲဂၜိဳင္င္တအ္ဂွ္ေလဝ္ ၐိုန္ရဇကု ဟြံဒွ္မှိဟ္လီဠာန္မြဲကုီေလဝ္ ဟိုတ္ႏူဇကုမဂၜံက္စ လတူကှင္မတ္ေကာန္ကေမၜာန္ဇကုဗုီဏအ္ဂွ္ ဇကုဟြံဒွ္ မှိဟ္မဗၜးၐး လၸၚခိုဟ္မြဲသဿးဟြံေသင္ သုီဒွ္မှိဟ္မပလုီအေခါင္ေကာန္ကေမၜာန္တအ္မဏီေရာင္။ မုဟိုတ္ေရာမၢး ေကာန္ကေမၜာန္တအ္ဂွ္ ဟြံကလိဂြံအေခါင္ ၐုိတ္ညးတအ္မေကၜာန္လဝ္။

တုဲပၜန္ မှိဟ္ျဒပ္တမ္႐ုိဟ္ဂၜိဳင္တအ္ဂွ္ ပႜဲဒှာဲၿဂိဳဟ္ဍဳင္ ၿဂိဳင္ကြာန္တအ္ဂွ္ ႀသိဳင္ဗဒွ္ ဖ်ာဇကုေဇှာ္ေဇှာ္မြဲတုဲ ပႜဲဖ်ာဇကုဂွ္ ကေပါတ္အရာအိုတ္သုီ ဗုီမႏြံပဿိက္ဂွ္ ကလိဂြံဖအိုတ္ရ။ ကဆံင္အလံင္ပၜန္ေလဝ္ သပၸဲါအးငၛးတုဲ ဇဿာပ္မှိဟ္ဂွ္ မိက္ဂြံလုပ္ေၾကဝ္ေဝင္ရ။ ပေရင္ကေမၜာန္ပႜဲဖ်ာဂွ္ဖအိုတ္ဂွ္ အတိုင္ဗဗြဲဓဝ္ အတိုင္ပႜဲေသှာဝ္ေဟင္ သြံတဵရ။ ျဒပ္ႏြံကသပ္ႏြံဂးတုဲ ေကၜာန္ပံက္ဗီုဏအ္ဂွ္ ဒွ္အေခါင္ညးေတအ္ ေပင္င္ရဟာ။ ဒွ္အေခါင္လပၚခိုဟ္မာန္ဟာ။ ဟိုတ္ႏူဖ်ာေဇှာ္ညးေတအ္မြဲတုဲ ဖ်ာေဍာတ္တ္ ပႜဲလေဒါဝ္ဍဳင္ လေဒါဝ္ကြာန္တအ္ဂွ္ မှိဟ္ကၜဳင္ရာန္ေအာန္တုဲ ဒွ္အာဒဒိုက္ ဟြံမာန္ဟာ။ ဖ်ာေဍာတ္တ္တအ္ဂွ္ ႏူတၜဖ်ာ ဒွ္အာသဿာကေမၜာန္ညးတှဟ္ ဟြံမာန္ပုဟ္ဟာ။ ဟြံဒွ္မှိဟ္မရပ္ပဍိက္ ကုညးတှဟ္မြဲပုဟ္ဟာ။

ပႜဲဍဳင္ယူေရာပ္ ဗြဲေတဿင္ဍဳင္သေကန္ဒိေနဗိယ်ာတအ္မၢး ရန္တဿအ္ဂြံစုႝဒှာ ညးျဒဟတ္ေဇှာ္ဗုီဏအ္ ညံင္ဟြံဂြံအုပ္ဓလုီေထာအ္ သုီဖအိုတ္တုဲ ပႜဲလေဒါဝ္ဍဳင္တအ္ဂွ္ shoping center ဟင္ေဇှာ္ေဇှာ္ႏြံကုီေလဝ္ ပႜဲဟင္ဂွ္ ဖ်ာေဍာတ္တ္ ညးတၜဖ်ာတအ္ ရာန္ေကတ္အခန္ဖ်ာမြဲအခန္တုဲ သြံတဵအိုတ္ရ။ ယဝ္ရ နကုႝပူဂုႝမြဲ (ဝါ) ကမၼဏီမြဲဓဝ္ မိက္ဂြံပံက္ဖ်ာေဇှာ္ေဇှာ္မြဲမၢး ဖ်ာဂွ္ ဒးႏြံမၛးဍဳင္ ႏူလေဒါဝ္ဍဳင္ ဒးေသၛာဲ ႏူဒှာဲမှိဟ္မမံင္ေရာင္ ရဵသာ္ဝြံ ညးတအ္စုႝဒှာလဝ္ အေခါင္မှိဟ္ဂလုိင္ အေခါင္မှိဟ္ျဒပ္ဍိဳန္ညိတအ္ရ။ တုဲပၜန္ ဖ်ာေဇှာ္ေဇှာ္ညိ အပႜဲဍဳင္တအ္ပၜန္ေလဝ္ အေခါင္ပံက္ တၛဲအဒိုက္ဟြံမြဲပၜန္ရ။ ဆဖ်ာေဍာတ္တ္တအ္ေဟင္ အေခါင္ပံက္ တၛဲအဒိုက္ႏြံရ။ မုဟိုတ္ေရာမၢး ယဝ္ရတၛဲအဒိုက္ ဖ်ာတဲလေဒါဝ္တအ္ ကဿာတ္လဝ္မၢး ဖ်ာသဿတ္တအ္ ဂြံအေခါင္သြံဂၜိဳင္ရ။ ညံင္မှိဟ္ျဒဟတ္ေဇှာ္တအ္ ဟြံဂြံဓလုီေထာအ္ ညးသဿတ္တအ္ဂွ္ ဒးစုႝဒှာလဝ္ နကုႝေသှာဝ္ရ။

အေခါင္ဗၜးၐးလပၚခိုဟ္

အေခါင္ဗၜးၐးလပၚခုိဟ္ဟုီဂွ္ ဟြံဒွ္ပေရင္ဗၜးၐး ႏူညးတှဟ္တုဲ ဒွ္ပေရင္ဗၜးၐး ဇေရင္ဇကု။ ဒဒွ္ မပေတွ္ေကတ္ဇကုဇကု မတြံဂး ဇကုဂွ္ ဒွ္မှိဟ္မပၜတရဵဇကုရ။ ဒဒွ္ မှံဳကုႝတင္သၢဳတ္သြာတ္ဇကုဇကုတုဲ ဟြံမြဲ ကုျဒဟတ္ဒၿမိဳဟ္ ႏူမၛးမြဲမြဲ။ ထဗုင္ဇကု ဇကုေလွ္ ဟြံမြဲကုပေရင္ထအဵႏူမၛး။ ဟုီမြဲသာ္ပၜန္ ဒွ္မှိဟ္ မဒွ္ကတၲာ ဟြံဒွ္မှိဟ္ မဒွ္ကမ္။ ဟုီကၜးကၜးမၢး ဒဒွ္မှံဳ ကုႝစိုတ္ အဲေလဝ္မှိဟ္ဗုီ ညးတှဟ္မြဲကုီတုဲ ညးတှဟ္ေလဝ္ မှိဟ္ဗုီအဲမြဲကုီရ။ မှိဟ္သုီဖအိုတ္ဂွ္ တာလ်ိဳင္ညး ဗုီညးမေစွ္စိုတ္ ဒှာဲညးမခံင္ဂွ္ ညးဂိုတ္ဂစာန္ ယိုက္ေဂၜင္ဒဿံင္အိုတ္ရ။ ကုမှိဟ္မေထင္ေဇှာ္ ကုညးတှဟ္ေလာဲတအ္၊ ကုမှိဟ္မေထဲေဍာတ္ လတူညးတှဟ္တအ္ဂွ္ အေခါင္ဗၜးၐးလပၚခိုဟ္ဝြံ ဂြံႏြံဝါတ္ဂွ္ရ ပေရင္ဗၜးၐးဝြံ ဒွ္ပေရင္ဗၜးၐး မေဆင္ ကုပေရင္ကၜိဳဟ္ခၜင္ တဿာဂလိုင္ရ။

၁၆။ ကေမၜာန္သြက္ဂကူပု႙ ေသၢာအ္ဗၜးၐး

ကေမၜာန္တအ္ဂွ္ ဗြဲမဗဗြဲကုႝအကာဲအရာတုဲ ႏြံတဵဗြဲမဂၜိဳင္ရ။ ဆဂး ဟုီဗြဲသေရာပ္မၢး တိုင္ပၠဵပု႙ သြက္ေသၢာအ္ဍဳင္ဗၜးၐးမၢး ကေမၜာန္ပု႙သုီဖအိုတ္ေလဝ္ ဒးပတဝ္ဏာကႜိဳပ္ ကုပေရင္ဗၜးၐးဖအိုတ္ရ။ ပေရင္ဗၜးၐးဟုီဂွ္ ဟုီဂး ခ်ပ္ဂှန္ကုီ သုီကုႝ ပေရင္စြံစိုတ္ ဒးဗၜးၐးေရာင္။ ဗၜးၐးဟုီဂွ္ ဗၜးၐးဟြံမြဲကုႝ ပေရင္ေ႐ွ္ေသွ္ရဵဂဵ၊ ဗၜးၐး လပၚပေရအ္ ဟြံေသင္ရ။

ဗြဲကိုပ္ကၜာ နကုႝစိုတ္ပု႙ဂွ္ သၵးဗၜးၐးကၜာေရာင္။ ယဝ္ရ ဒးဟုီပ႐ူဍဳင္မၢး အတိုင္ဝင္မဒွ္ဍာံဂွ္ ပု႙ဒးေပၜာပ္စိုတ္ပု႙ေရာင္။ တိဍာ္ႏူသရက္ စုႝကုႝတှင္သ႘ဂွ္ ဒွ္ပယ်ႝဳတိဍာ္မန္တုဲ ပႜဲသှာံ ၁၁၁၉ ဂွ္ ဗဿာအံင္ဇဲယ် ၐက္ေၐတ္ပၜံင္ၐးေကတ္လဝ္ မဟြံမြဲ ကုဗဗြဲဓဝ္တုဲ ဂစိုတ္ပဠက္လဝ္ ဂကူမန္ပု႙ ဗြဲမဓဇန္ရ။ တိဍာ္တအ္ဏအ္ဂွ္ ၐိုန္ရ ပေရင္ပကင္ရင္ ဒွ္ဒဿံင္သဿဝ္ ရဲသမၜဲတိဗဿာကုီေလဝ္ တိဍာ္တအ္ဏအ္ဂွ္ ဒွ္တိဍာ္ပု႙တုဲ ဒွ္ဒဿံင္ဍဳင္မန္ပု႙ဖိုဟ္ရ။ ဟုိတ္ဂွ္ရ ပႜဲလဟုီပု႙မၢး ဒးဂံင္ဟုီ အတိုင္ဓဝ္ဍာံဂံင္င္တုဲ ဗုီဗဿာတအ္ ဓလုလဝ္မတ္ ကုႝေကာ္ေပၜာပ္ ဍဳင္ဗဿာအေတင္ဂွ္ ပု႙တအ္ ေကာ္ဟြံမာန္။

ပႜဲတၛဲဏအ္ ပု႙ဒးဆုႝဒဿံင္ ေကာန္မန္ပု႙ ညးမဒးဒုင္ဓလုလဝ္မတ္ ကုရဲသမၜဲတိဗဿာတအ္တုဲ မှိဟ္ဂွ္ ၐိုန္ရ ရန္တဿအ္ မိက္ဂြံကေလင္ဒက္ပတန္ ဍဳင္မန္တုဲ လုပ္ကၜဳင္ပႜဲေဗာ္တဝ္ေစှဟ္မန္ကုီေလဝ္ အခိင္မေကတ္ဒဿံင္လ်ိဳင္ ပႜဲဥပမာ ဍဳင္ေသံမၢး ကာလလုပ္စဵအာ ဍဳင္မန္ေတအ္ မြဲတဲမၢး ဟြံဂံင္ဟုီ လုပ္အာဍဳင္မန္ ဟုီဒဿံင္ “စဵဍဳင္ဗဿာမြဲလစုတ္” တုဲ ပႜဲစိုတ္အဲမၢး မှိဟ္ဏအ္ ဂြံလဝ္ၿဗဵအညာတုဲ အာစဵတိက္ကုႝၿဗဵအညာညးေတအ္ ပႜဲအညာေတအ္ဟာဂွ္ ခ်ပ္ဒဿံင္ရ။ ဆဂး ကာလသဿာန္ရံင္ဂွ္ ၿဗဵညးေတအ္ ဒွ္ဒဿံင္မန္တုဲ မံင္ဒဿံင္ ပႜဲဍဳင္မတ္မလုီဖိုဟ္။ ဒွ္ဒဿံင္သာ္ဏအ္မၢး ဗုီလုႝဂြံေပၜာပ္စရင္ ပႜဲသၢံင္တဝ္ေစှဟ္ သြက္ဗၜးၐးဂကူမန္မဏီေရာ။ မှိဟ္တအ္ဏအ္ဂွ္ စိုတ္ေကတ္ဍဳင္ဗၜးၐး ၐိုတ္လုႝႏြံဒဿံင္ဂွ္ ပု႙တအ္ ဆိင္ေကတ္ ပႜဲလဟုီမှိဟ္စဏအ္မာန္ရ။ ဆၐိုတ္စိုတ္ရ ေကတ္ဗၜးၐးဟြံမာန္ဏီေတွ္ နကုႝပေရင္ကေမၜာန္ဂွ္ ဗီုလုႝဒွ္ကၜဳင္မာန္မဏီေရာ။

ဟုီအေရဝ္ဂကူမၢး ဂကူမန္ဂွ္ ဂကူမန္ရ။ ဂကူဗဿာဂွ္ ဂကူဗဿာရ။ ဂကူကေရင္ဂွ္ ဂကူကေရင္ရ။ ဂကူမန္ဗဿာ ဟြံမြဲ။ ဗဿာတအ္ဗက္ဓလုဒဿံင္မတ္ က်နဝ္တိုအ္ မန္မ်ာန္မာ။ လဿဳဟ္ဗဿာတအ္ ဂစာန္ခ်ဴဒဿံင္ဝင္တဿိ ဒဒွ္ရ ဂကူမန္ဂွ္ ေစွ္ကၜဳင္ ႏူမန္ကိုရိယ်ာ မဒွ္ေတှာဝ္မန္ခေမန္၊ ဂကူဗဿာဂွ္ ေစွ္ကၜဳင္ ႏူလုႝဟြံေသင္ပုဟ္။ ဂကူဂမၜိဳင္ ပံင္ႏွဵအာတုဲ ဒွ္အာဂကူမြဲ ေကာ္စ ဂကူဗဿာ။ ဍာံဍာံဂွ္ ဂကူဗဿာဂွ္ ဒွ္ဂကူေတှာဝ္တိေဗတ္ဗဿာ။ ပ႐ူဏအ္ဂွ္ တီတီဒဿံင္ဖိုဟ္ မိက္ဂြံကုႝ ဂကူတှဟ္တအ္ ဒုင္ေကတ္တဲ ညးတအ္ေလဝ္ ဂကူဗဿာကုီတုဲ ဂစာန္ဠာန္ဒဿံင္မြဲပၛံက္ပၜန္ရ။

စပ္ကုႝက်ာ္ႀသ႘ဂကူ အခိုက္ကှာ ေယန္သှာင္ဂကူေလဝ္ သာ္ဂွ္ကုီရ။ အခိုက္ပု႙မန္ဗဿာ သာ္ဏအ္ဟြံမြဲ။ အခိုက္မန္ေတွ္ အခိုက္မန္။ အခိုက္ဗဿာေတွ္ အခိုက္ဗဿာ။ အခိုက္မန္ ဗဿာတအ္ေကတ္လဝ္ေလဝ္ ဒွ္အခိုက္မန္ရ။ ဥပမာ ေပဝ္ဓလုိက္ဂကူသကတ္ဂွ္ ၐိုန္ရအကၤလိက္တအ္ေလဝ္ နဒဒွ္ဗြဲမှံဳ ကုစရာဲမြဲ ရန္တဿအ္တုဲ ပႜဲေပဲါစရာဲမၛႝဳတအ္ဂွ္ ဓဂိုဟ္အာဒဿံင္ဂတကုီေလဝ္ ေပဝ္ဓလိုက္အကၤလိက္ ညးဟြံေကာ္၊ ညးေကာ္စ ေပဝ္ဓလိုက္သကတ္ရ။ ညံင္ရဵသာ္ဂွ္ကုီရ။ အခိုက္ကြိင္ကြိဳက္ အခိုက္ေလွ္မန္နာနာတအ္ကုီ၊ အခိုက္ပေရင္မှိဟ္မန္နာနာတအ္ကုီ ဗဿာတအ္ဒးဂှပ္တုဲ စြံငၛဳဟ္မးတုဲ ေကတ္လဝ္ေလဝ္ ဒွ္ဒဿံင္အခိုက္မန္ရ။ အခိုက္ဗဿာတအ္ မပၲံ ပြမေ႐ွ္ေသွ္ အယ႘ဂ်႘ လက်ာ္သုင္အရက္ဂၜိဳင္ ေျဇာတ္ဂဥဴၐူမာဲဂၜိဳင္မၢး ဒွ္မှိဟ္ပရဲတုဲ ဇဿာပ္မှိဟ္ ပတန္အိန္ထံင္တဿိမၢး ဒးပအပ္ကုႝလက်ာ္ဂွ္ ကရိတိက္ေထာအ္ ထပွ္ဗၲံတုဲေဟင္ အေခါင္ႀတံဳဇကုတိက္ဂြံတအ္ဂွ္ ဒွ္အခိုက္ကှာဗဿာတုဲ အခိုက္တအ္ဏအ္ဂွ္ မှိဟ္လုႝေဒၢတ္ဗက္ေဒၢတ္ဗက္ ဒွ္ဒဿံင္အခိုက္ဗဿာဂွ္ရ။

စပ္ကုႝပေရင္ကေမၜာန္ပု႙ေလဝ္ ဗုီဂွ္ကုီရ ဒးဗၜးၐးေပင္င္ေရာင္။ ၐိုန္ရ ဒးဒုင္အုပ္ဓလုီလဝ္ ကုရဲသမၜဲတိတအ္ကုီေလဝ္ ဗုီဗၜးၐးဂွ္ ဒးဖန္ဇန္ေကၜာန္အာေရာင္။ ပေရင္ေဍဟ္တအ္ မၐက္ေၐတ္ဂွ္ နဒဒွ္ဟြံပစဿတ္သမၲီတုဲ ပေရင္ကေမၜာန္႐ုင္ေဍဟ္တအ္၊ ပေရင္ပကင္ရင္ေဍဟ္တအ္ဂွ္ ၐိုတ္ေဒါအ္ဂြံ ၐိုတ္ပဲါဂြံဂွ္ ဒးေဒါအ္ ဒးပဲါရ။ ယဝ္ရ ပု႙တအ္ အာအာတ္ဒဿံင္အေခါင္ ႏူေဍဟ္တအ္၊ ယဝ္ရပု႙ အာဂရင္ပၲီဒဿံင္ေဍဟ္တအ္မၢး ဒွ္ညံင္ ပ႙ုတအ္ မိက္ဂြံပစဿတ္သမၲီ လတူပေရင္မၐက္ေၐတ္သမၜဲတိေဍဟ္တအ္ရ။

ဥပမာ အခိုက္ကှာမန္ပု႙မၢး ဝုတ္ကုႝဗၜာဲၐါ မိက္ဂြံဒက္သၛိကဿိန္မၢး ေကာ္မိမၐါလပၚ ကုေဢာအ္မှိဟ္ဓ႐ုိက္ (အရာပ္) တအ္တုဲ စဿတ္သမၲီရ။ ညံင္ရဵသာ္ဂွ္ကုီ ပေရင္ကေမၜာန္ဇဿာပ္တၛဲပ႙ုေလဝ္ ညံင္အၾကာအရာပ္ဇကုကုႝဇကု မှိဟ္ဇကုကုႝဇကု ညံင္ဂြံတုဲဒွ္အာဂွ္ ဒးဖန္ဇန္ရ။ ကတုႝဒွ္ဂဗုတ္ေရင္သကအ္ေလဝ္ ညံင္ရဵသာ္ဂွ္ကီုရ။ ယဝ္ရ ဇကုကုႝဇကု ပေသာင္ဟြံေသာင္မၢး အာကုႝ႐ုင္ဗစာေဍဟ္မၢး တုပ္တဵညံင္ရဵ အာခ်ာဲကုႝၾသန္ ကုေဍဟ္တအ္တုဲ သုီဒွ္မှိဟ္ မပစဿတ္သမၲီ ပေရင္ကေမၜာန္႐ုင္ရဲသမၜဲတိတအ္ကုီရ။

အရာမကတုႝဒွ္ဒဿံင္ျပဟ္ဟ္ဏအ္ စပ္ကုႝပေရင္ပညာဂကူမန္ပု႙ဂွ္ မိက္ဂြံဟုီညိရ။ ဌာနပေရင္ပညာေကာန္ဂကူမန္မြဲ ဗြဲမတှဟ္ျခာဗၜးၐး ၐိုန္ရႏြံဒဿံင္ဖိုဟ္ ကြးဘာဇကုတအ္ဂွ္ ဒးအာသွ္ဒဿံင္ ပႜဲဘာရဲသမၜဲတၜအဝုႝပှာန္တအ္ဂွ္ ေထက္ကုႝဒးေအာန္စိုတ္ေကြဟ္ဟ္ရ။ တုဲပၜန္ ပေရင္ပညာဗဿာတၛဲဏအ္ဂွ္ ဂၜးတိေလဝ္ ဟြံပလဝ္စဿတ္သမၲီတုဲ ထံက္ၐံင္ဇအ္သဝ္တုဲ ဂြံနင္စေကၡာစဿတ္တဲေဍဟ္မြဲကေရက္ဂွ္ ပဲါႏူစြံလဝ္ဂတာကဠင္တုဲ ကုႝစဿခဒိေပါဟ္တုဲ ဍဳင္လုႝေလဝ္ ဟြံစဿတ္သမၲီ။ ခရိတ္ဘာကုီ အစာဘာကုီ ခရိတ္ဇကု အစာဇကုဖအိုတ္ဖိုဟ္ ဗုီဇကုကုႝဇကု ဇကုဖန္ေကတ္ ဟြံမာန္ဂွ္ ဒဒွ္ရ ဇကုဒွ္ဒဿံင္ မှိဟ္ဟြံပေတွ္စ ဇကုဇကု၊ မှိဟ္ဟြံဂံင္ပကင္ရင္ ဇကုဇကုတုဲ ဇကုဇကုဂွ္ ဇကုေပၜာပ္ပဒဿံင္ဍိက္ဗဿာ၊ ဟုီမြဲသာ္ပၜန္ ဒဒွ္ရ ဗဿာၐက္ေၐတ္သမၜဲေကတ္တိဍာ္ဍဳင္မန္ဂွ္ ဇကုတအ္ ဒးဂှပ္ စဿတ္သမၲီ ရဵသာ္ဝြံ မိက္ဂြံထၞးသက္သ႘တုဲ ဇအ္သဝ္ဒဿံင္ကုႝေဍဟ္ေရာင္ ညာတ္ေကတ္ရ။

စပ္ကုႝပေရင္ပကင္ရင္ေလဝ္ ပႜဲေဒသ သဿဝ္ပကင္ရင္ ရဲသမၜဲတိတအ္ဂွ္ ဟြံဟုီရ။ ပႜဲေဒသ ဒှာဲဇကု မပကင္ရင္ရ။ ပႜဲေဒသမဗၜးၐးတအ္ဂွ္ ပေရင္ပကင္ရင္ဇကုတအ္ဂွ္ ဒွ္ဒဿံင္အတိုင္နဲကဲ ရဲသမၜဲတိတအ္ဖအိုတ္ရ။ ဗုီရဲသမၜဲတိတအ္ မေကၜာန္ပဒဿံင္ဂွ္ရ ဇကုဗက္ေကၜာန္ဗက္ဒဿံင္မၢး ဗုီလုႝ ဂြံဒွ္ မှိဟ္မေကတ္ဗၜးၐးမြဲမဏီေရာ။

အတိုင္မဟုီကၜဳင္ ဂၜိဳင္ကုႝအလန္ဂွ္ရ။ ပု႙တအ္ဂွ္ ဒွ္မှိဟ္မိက္ဂြံပတန္ဍဳင္ဗၜးၐးမၢး ဂၜံင္တရဵနဲကဲဗၜးၐးေဟင္ ပု႙တအ္ ဒးေဒၢတ္ဗက္အာေရာင္။ မန္ဂြံဍဳင္ဟုီဂွ္ အလာံမန္အာစူလတူဍဳင္ဗေဂါ၊ ႐ုင္ပါလ႘မာန္စၜတ္ထဝ္မန္ အာႀသိဳင္ ပႜဲဍဳင္ဗေဂါတုဲေဟင္ မန္ဂြံဍဳင္ သာ္ဝြံဟြံေသင္။ ပယ်ႝဳတိဍာ္ ႏူသရက္ စုႝကုႝတှင္သ႘ဂွ္ အတိက္ေတအ္ကုီ အခိင္လဿဳဟ္ကုီ အနာဂတ္ဂတဏအ္ကုီ ဒွ္အာဒဿံင္ဍဳင္မန္ရ။ ဆဂး ရဲသမၜဲတိအုပ္ဓလုီလဝ္တုဲ ပေရင္ပကင္ရင္ပု႙ ဟြံမြဲဏီေဟင္ရ။ ပႜဲဒှာဲပေရင္ပကင္ရင္ပု႙မဂြံလဝ္ နကုႝအေရဝ္ရဲတဝ္ေစှဟ္တအ္မၢး ေဒသဇကုၾသဇာမတဵတအ္ဂွ္ အတိုင္ေသှာတ္ဝ္ ပု႙မေဖ်ဟ္လဝ္ သြက္ဂြံပကင္ရင္အာ ညးဍဳင္ကြာန္ပု႙ နကုႝနဲကဲဒ႘မဝ္ကေရသ႘ ညးဍဳင္ကြာန္တအ္ ပကင္ရင္ေကတ္တ္ဂွ္ ပု႙ဒးေဒၢတ္ဒဿံင္ ႏူလဿဳဟ္ရ။ ကာလဂွ္ေဟင္ ညးဍဳင္ကြာန္တအ္ ဂြံညာတ္ေကတ္ ဍဳင္မန္ဟုီဂွ္ ဟြံဒွ္ဗုီ သဿဝ္ရဲသမၜဲတိတအ္တုဲ ဒွ္ဒဿံင္ ေသှာတ္ဗၜးၐး ဒ႘မဝ္ကေရသ႘ (ညးဍဳင္ကြာန္ပကင္ရင္) တုဲ တီကၜဳင္႐ွ္သာ ဒ႘မဝ္ကေရသ႘တုဲ သြက္ဂြံစုႝဒှာေသှာတ္ဂွ္ကုီ သြက္ဂြံေဇှာ္သၜာဲပတိတ္ ေသှာတ္ဂွ္ကုီ ညးတအ္ဂြံဂစာန္ သုီစုိတ္သုီစ႐ုိတ္မာန္ရ။

ပဲါႏူဏအ္ပၜန္ ဒပ္ပှာန္မစုႝဒှာေကာန္ဂကူမန္ဂွ္ေလဝ္ ဒှာဲပေရင္ပကင္ရင္ဇကု မဒက္ပတန္တုဲတအ္ဂွ္ ညံင္ရဲသမၜဲတိ ရဲပလုီပလာ္ ရဲမကုႝဒဒိုက္ကုညးဍဳင္ကြာန္တအ္ ဟြံဂြံလုပ္ပလုီပလာ္ဂွ္ ဒးစုႝဒှာကုႝတုဲ တိဍာ္ဒှာဲဍဳင္ဇကု မေသွ္ေသဿဟ္ဒဿံင္ သဿဝ္ရဲသမၜဲတိတအ္ဂွ္ ညံင္ဂြံထေဍင္ပတိတ္ေထာအ္ ရဲသမၜဲတိတအ္ဂွ္ ဒးဂစာန္ရ။ နကုႝဒပ္ပှာန္ေဟင္ စုႝဒှာကုႝဂုီကၜီဳ ကုေကာန္ဂကူဇကု ဍဳင္ဇကုမာန္တုဲ ညးဍဳင္ကြာန္တအ္ေလဝ္ နဒဒွ္ကေမၜာန္မစုႝဒှာ ဇကုဇကုကုီ နဒဒွ္ကေမၜာန္သြက္ဂကူဇကု ဍဳင္ဇကု ဂြံဗၜးၐးမြဲတုဲ အလုႝဇကု လုပ္ယိုက္ေဂၜင္ကုီ၊ အလုႝဇကု ညံင္ဂြံကုႝျဒဟတ္ၾသန္ ျဒဟတ္ကြတ္ပညာ ျဒဟတ္ကေပါတ္အရပ္အရာတအ္မာန္ဂွ္ ဒးဂစာန္ေရာင္။

၁၅။ ဓဝ္ပေတွ္သၢံင္တဝ္ေစှဟ္ (၄) သာ္

ဓဝ္ပေတွ္ သၢံင္တဝ္ေစှဟ္ (၄) သာ္

1.    ဂကူမန္ပု႙ တၛဲဏအ္ဂွ္ ဒွ္ဒဿံင္ဒဒိုက္နာနာ ဟြံမြဲကုႝပေရင္ဂုီကၜီဳ။ ဗုီဗဿာအံင္ဇဲယ် မစံင္လဝ္ယဇ္ ကုပု႙ ပႜဲသှာံ ၁၁၁၉ ေတအ္ဂွ္ အခိင္ဟြံ႐ုဲ ကေလင္ကတုႝဒွ္ကၜဳင္မာန္တုဲ ဂကူမန္ပု႙ ဒးဂ်ိဳင္ဒဿံင္ သုီဒဒိုက္ သုီဓဝိင္ စုႝကုႝဂကူေကၜအ္ကၜက္အာမာန္ဂွ္ ဒွ္ဍာံစဿတ္ေရာင္။

2.    ဒဒိုက္ပု႙ မဒးဒုင္စဒဿံင္လဿဳဟ္ဂွ္ ဟိုတ္ႏူပု႙ ဟြံမြဲကုႝဍဳင္ ဟိုတ္ႏူဂကူညးတှဟ္ အုပ္ဓလုီလဝ္ပု႙ဂွ္ ဒွ္ဍာံစဿတ္ေရာင္။

3.    အခိင္ရ သှတအ္ဏအ္ အိုတ္အာတုဲ အခိင္ဂကူပု႙ ဗၜးၐးအာမၢး ပေရင္ၐိုဟ္ႀသိဳဟ္ ဖဲသအ႘ဂကူပု႙ဂွ္ ကလိဂြံတုဲ ဂကူမန္ေလဝ္ စုႝကုႝကဝ္တူ ဂြံတန္တဵအာမာန္ဗြဲစဿတ္ဂွ္ ဒွ္ကၜဳင္ဍာံေရာင္။

4.    ဂၜံင္တရဵ သြက္ေသၢာအ္ကလိဂြံဗၜးၐးဂကူမန္ဂွ္ ႏြံဒဿံင္ဍာံဍာံေရာင္။

ယဝ္ရ ပု႙လၛတ္ရံင္ ဓဝ္ပေတွ္ သၢံင္တဝ္ေစှဟ္ (၄) တင္ဂွ္မၢး တင္ (၁) ဂွ္ ဂြံကၜိဳဟ္ မုဟိုတ္ ပု႙ဒးတဝ္ေစှဟ္။ ဟိုတ္ႏူပု႙ ဒွ္ဓဝိင္ စုႝဒှာဇကုဇကုပု႙ ဂကူပု႙တုဲ ပု႙တဝ္ေစှဟ္ေရာင္။ ပု႙ဂွ္ ဒွ္မှိဟ္ မှံဳပဿိက္ အေငၛာပ္ပေရင္ဆီပၚ ဍာ္ေဇြာဝ္တုဲ တဝ္ေစှဟ္ဟြံေသင္။ ရဵသာ္ဝြံ ဗြဲသာမည ပု႙ဂြံဆုႝေကတ္ရ။

အကာဲအရာဂကူပု႙တၛဲဏအ္ဂွ္ ယဝ္ရဒးဟုီ လပၚလက္သန္ဂကူ မတြံဂး အေရဝ္၊ လိက္ပတ္၊ ေယန္သှာင္မၢး ဒးဒုင္ဓလုီ ဒးဒုင္ငၛိတ္ဒဿံင္ကုႝ ဂကူမဂြံလဝ္အဝုႝတအ္ သြက္ပေတာအ္ၐတ္ဟြံမြဲရ။ ဗြဲကိုပ္ကၜာဂွ္ အေရဝ္မန္ လိက္မန္ဂွ္ နဒဒွ္ အေရဝ္ လိက္ ဟြံလုပ္အေဝါင္ ဟြံလုပ္႐ုင္မြဲ ဖန္လဝ္ဂွ္ တုပ္တဵညံင္ရဵ မႀကိဳင္စြံလဝ္ ပႜဲခ႐ုိင္တုဲ အယုက္အိုတ္ ဂြံခ်ိဳတ္ကၜက္အာေဟင္ရ။ ဒးဟုီနကုႝဥပမာမၢး မန္ဍဳင္ေသံဂွ္ အာရံင္ေကတ္ရ။ ဇဿာပ္မစုိပ္အာ ေဒသဒတန္မန္တအ္မၢး ဒးေအာန္စိုတ္ေကြဟ္ဟ္ရ။ ဆမှိဟ္ဗ်ဳဗ်ဳတအ္ေဟင္ ဟုီျဗဳမန္ဂြံရ။ မှိဟ္လၸဟုီဏီရ။ ယဿဳဘာဂမၜိဳင္ ပႜဲတကအ္ေၾကတ္ဂွ္ေလဝ္ ယဿဳဘာ ဗုီမန္တအ္ဂွ္ သၜာဲေထာအ္ နကုႝယဿဳဗုီေသံအိုတ္ရ။ မုဟိုတ္ေရာ ဟုိတ္ႏူ အေရဝ္မန္ လိက္မန္ ဒးဒုင္ပလဝ္ လိက္ဟြံလုပ္႐ုင္တုဲ ေကာန္မှိဟ္ ပႜဲေခတ္လဿဳဟ္တအ္ဂွ္ ညံင္ဂြံဂ်ိဳင္ ညံင္ဂြံဂတာပ္ေခတ္ ဒးေၐတ္ဒဿံင္ ညံင္ဇကုဂြံထပၚ႐ုင္နာနာမာန္တုဲ လိက္ အေရဝ္ ဟြံလုပ္႐ုင္တအ္ဂွ္ စိုပ္အာ မၛးပြိဳင္မှိဟ္တအ္ရ။ ယဝ္ရရံင္ဝင္မန္မၢး ႀကဵႏူဍဳင္မန္ဟံသာဝတ႘ ဒးဒုင္ပလုီ ဒးဒုင္ပၜံင္ေကတ္ ကုဗဿာအံင္ဇဲယ်တုဲဂွ္ လဿိဟ္မှိဟ္မန္ မေသွ္ဒဿံင္ ပႜဲဍဳင္မန္ေတအ္ဂွ္ ၾကပ္ေအာန္ႏူ လဿိဟ္မှိဟ္မန္ မေျဒပ္လုပ္ဍဳင္ေသံဏီရ။ ဆဂး တၛဲဏအ္ မှိဟ္မဟုီအေရဝ္မန္ဂြံ ပႜဲဍဳင္ေသံဂွ္ ေသွ္ဒဿံင္ ဆမှိဟ္ဗ်ဳဗ်ဳသဿးရေတွ္ မှိဟ္ဗ်ဳဗ်ဳစဏအ္ ဂြံမံင္အယုက္ဂၜိင္အိုတ္ ပိေစွာ္သှာံပၜန္ရ။ ဟုီမြဲဗုီပၜန္ အယုက္ဂကူမန္ ပႜဲဍဳင္ေသံဟုီဂွ္ ႏြံဒဿံင္ ဆပိေစွာ္သှာံပၜန္ဓဝ္ရဟာ။

ယဝ္ရမန္ဍဳင္ေသံတအ္ မံင္ဒဿံင္နကုႝဍဳင္ဇကု ကုႝဇကု အဝုႝပကင္ရင္ဇကု ကုႝဇကုမၢး ဂကူမန္ပႜဲဍဳင္ေသံ ဂြံဒးအိုတ္အာ ဗုီလဿဳဟ္ဂွ္ ဗုီလုႝဂြံဒွ္မာန္ေရာ။ အာအၾကာဂၜံင္မၢး လိက္ခတုႝဂမၜိဳင္ ေပင္ဒဿံင္ နကုႝလိက္မန္တုဲ ပႜဲ႐ုင္ကုီ၊ ပႜဲဘာေဗၲာန္လိက္ကုီ၊ ပႜဲေကင္ကာနနာကုီ ရမ္သာင္မန္ ဗြဲမဍာတ္ေၾကာအ္ေဟင္ ဂြံမိင္ဒဿံင္ေဟင္ရ။ ညံင္ရဵသာ္ဂွ္ကုီ ယဝ္ရဍဳင္မန္ ႏူသရက္ စုိပ္စုႝတှင္သ႘ ဟြံလုီအာမၢး လၲဴဍဳင္လၢဳင္၊ ဖာသီ၊ ဗေဂါ၊ သဓုီ၊ မတၲမ၊ မတ္မလုီ၊ က်ာ္ခမ႘၊ ေရဝ္တအ္ဂွ္ အလုႝဂြံမိင္ဒဿံင္ ရမ္သာင္ဗဿာမဏီေရာ။ နကုႝရမ္သာင္မန္ေဟင္ ျဗဳကဓုႝ လဟိင္ဒဿံင္ဟဂွ္ရ။ ပႜဲလိက္ခတုႝတအ္ပၜန္ေလဝ္ နကုႝလိက္မန္ကုႝ လိက္အဂၤလိက္ေဟင္ ဂြံဆုႝေကတ္မာန္ရ။ တၛဲဏအ္ ဆအၾကာဘာလက်ာ္မန္ေဟင္ ဂြံဆုႝေကတ္ မအေရဝ္လိက္မန္ ေဍာတ္တ္ေသာဲေသာဲရ။

ဟိုတ္ဂွ္ရ ဍဳင္ဗၜးၐးမန္အပိုင္ ဟြံမြဲမၢး ဂကူမန္ပု႙ ဂြံဆက္ေသွ္အာ ဍာ္ဇမၜိင္မာန္ဂွ္ ဝါတ္ေကြဟ္ဟ္ရ။

ပဲါႏူဏအ္ပၜန္ တၜအဝုႝပှာန္ဗဿာ (ဝါ) ဂေကာံမှိဟ္ဗဿာ မရပ္လဝ္ဝါဒမဟာဂကူတအ္ဂွ္ အခိင္ဟြံ႐ုဲ ဗုီဂစိုတ္ပဠက္ဂကူပု႙ ပႜဲ ၁၁၁၉ ေတအ္ဂွ္ ကေလင္ဖန္ ကုပု႙မာန္ဒဿံင္ရ။ မုဟိုတ္ေရာမၢး နကုႝဗုီျပင္ ဂကူမန္ဍာံမၢး ဂစိုတ္ဖအိုတ္ဂွ္ နကုႝကာယေဍဟ္တအ္ဂွ္ ဟြံဒွ္ဏီကုီေလဝ္ နကုႝစိုတ္ေဍဟ္တအ္ဂွ္ အကာဲအရာမံက္ဒဿံင္တုဲတုဲရ။ ဥပမာ ဗိုလ္မႉးေအာင္လင္းထြဋ္ ညးမဒွ္ထံင္ပ႐ုိင္ပှာန္ဗဿာေႀတံ ဗြဲႀကဵအာမံင္ေထာအ္ ဍဳင္အေမရိကာန္ လဵထၞး ဒဒွ္ရ ဒပ္ပှာန္ဗဿာတအ္ ကၜာဟြံတိတ္မုက္ပှာန္ဏီမၢး ကုႝအမိင္ ကုေကာန္ရဲေဍဟ္တအ္ ပႜဲမြဲမုက္ပှာန္ဂွ္ ဆေကာန္ငၛာ္ ပႜဲဗုင္လၸကုႝေသွ္ ဂစိုတ္ေထာအ္ဖအိုတ္။ ဟိုတ္ဂွ္ရ စိုတ္ဓါတ္ေဍဟ္တအ္ကုီ ပေရင္ကေမၜာန္ေဍဟ္တအ္ကုီ ဗုီဂြံအခိင္ ဗုီအကာဲအရာမကုႝဂွ္ ဂစိုတ္ပဠက္ဒဿံင္ ဂကူပု႙ဖိုဟ္ရ။

နဲဂစိုတ္ပဠက္ဂကူ နကုႝဍာ္ဇမၜိင္ဂွ္ ဥပမာ ပကုႝညံင္ ပေရင္ပိုန္ျဒပ္ ဂြံယုတ္သဝ္ေစွ္၊ တိဗၛကၜအ္သြဝ္မန္တအ္ မဂိုတ္ဂစာန္ ေကၜာန္ဗဒွ္လဝ္ နကုႝဍာ္ဓတ္ဂွ္ သီပၜံင္ေကတ္ ဗြဲအဓမၼ။ သာ္ဂွ္ဟြံေသင္ သတ္ကဿဝ္ဇဝ္ပၠဵ ႏူတိဗၛကၜအ္သြဝ္မန္ဂွ္ သီေကတ္ ပၜံင္ေကတ္ အတိုင္ပဿိက္စိုတ္မၢး ျဒပ္ရတ္ဂကူမန္တအ္ ဍိဳန္လ်သဝ္ေစွ္အာတုဲ ဂကူမန္တအ္ ဂြံကုႝျဒဟတ္ ပေရင္ပညာ ကုေကာန္ဇာတ္ညးတအ္ကုီ၊ ပေရင္ထတ္ယုက္ညးတအ္ကုီ ဍိဳန္ေစွ္အာရ။ ပဲါႏူဂွ္ပၜန္ ေကာန္ဂကူမန္တအ္ မြဲမြဲသၛိဂွ္ ဒးဂိုတ္ဂစာန္ သြက္ဂြံဗစ ေကာန္ဇာတ္ဇကုသဿးဟြံေသင္ သုီဒးဂိုတ္ဂစာန္ ဒးေကၜာန္ဒဿံင္ သြက္ဂြံဗစသှဇကု နကုႝယဿဳ ၾသန္ပဝ္တာ၊ ၾသန္ကင္၊ ၾသန္ၿဗဵပှာန္ဗဿာၐံင္ပဿတ္တုဲ အခိင္ဂြံမင္မြဲ ပေရင္ထတ္ယုက္ဇကု၊ အခိင္ဂြံေသၛဝ္ေဂၜပ္ ပေရင္ဍဳင္ကြာန္ဇကု၊ အခိင္ဂြံခ်ပ္ ပေရင္အာဲကဿာဲဂကူဇကုဂွ္ ဟြံမြဲရ။ အခိင္တအ္ဏအ္ဟြံမြဲမၢး ပေရင္မှိဟ္မန္ပု႙ ဗုီလုႝေလဝ္ ဂြံသၜဳင္တိုန္ဟြံမာန္ရ။ ပေရင္မှိဟ္ ဟြံသၜဳင္မၢး သြက္ဂြံတဝ္ေစှဟ္ကုႝသှ နကုႝဍာ္ဒေကဝ္စိုပ္ပ္ဂွ္ ဂြံကတုႝဒွ္မာန္ ဟြံေလာဲသြာရ။

ဟိုတ္ႏူသှမၛး မစိုပ္ကၜဳင္ဒဿံင္ ပႜဲဂကူပု႙ဗုီဏအ္ဂွ္ရ။ ၐိုန္ရေကာန္မန္ပု႙ မိက္ဂြံမံင္ၐိုဟ္ဟ္ႀသိဳဟ္ဟ္ ကုီေလဝ္ မံင္ဟြံဂြံ၊ ယဝ္ရဟြံကေလင္ပၜန္မၢး ဒွ္မှိဟ္မမံင္ၐိုဟ္ဟ္ဟြံေသင္ ဒွ္မှိဟ္မေဖက္ ဒွ္မှိဟ္မဒုင္ယံက္ရ။

ပႜဲတင္ၐါဂွ္ “ ဒဒိုက္ပု႙ မဒးဒုင္စဒဿံင္လဿဳဟ္ဂွ္ ဟိုတ္ႏူပု႙ ဟြံမြဲကုႝဍဳင္ ဟိုတ္ႏူဂကူညးတှဟ္ အုပ္ဓလုီလဝ္ပု႙ဂွ္ ဒွ္ဍာံစဿတ္ေရာင္။” အတိုင္မဟုီကၜဳင္တုဲဂွ္ရ ဂကူပု႙ဂွ္ ယဝ္ရဍဳင္ဇကုကုႝဇကု ႏြံဒဿံင္မၢး သြက္ဂြံဒးဂြိင္ကုႝဂကူေကၜအ္ ဟြံမြဲ။ တုဲပၜန္ ဟိုတ္ႏူဂကူတှဟ္ျခာ ဒုင္သဇိုင္ ကုဂကူတှဟ္ျခာတုဲ ရပ္ပဍိက္ေရင္သကအ္၊ ကဿာတ္လဒုႝ အေခါင္ေရင္သကအ္ဂွ္ ဟြံကတုႝဒွ္ကၜဳင္ရ။

ပႜဲကုႝတင္ပိဂွ္ “အခိင္ရ သှတအ္ဏအ္ အိုတ္အာတုဲ အခိင္ဂကူပု႙ ဗၜးၐးအာမၢး ပေရင္ၐိုဟ္ႀသိဳဟ္ ဖဲသအ႘ဂကူပု႙ဂွ္ ကလိဂြံတုဲ ဂကူမန္ေလဝ္ စုႝကုႝကဝ္တူ ဂြံတန္တဵအာမာန္ ဗြဲစဿတ္ဂွ္ ဒွ္ကၜဳင္ဍာံေရာင္။” ပႜဲတင္ဝြံ စပ္ကုႝပေရင္ၐိုဟ္ႀသိဳဟ္ ဖဲသအ႘ဂွ္ မိက္ဂြံဆက္ ခ်ဴညိရ။

တၛဲဏအ္ ဍဳင္လတူဂၜးတိဏအ္ ႏြံဒဿံင္ ၂၄၅ ဍဳင္ရ။ ဍဳင္မေဒၢတ္ေသှာတ္တၜအဝုႝဂွ္ လၸဟုီဏီရ။ ဍဳင္ဒ႘မဝ္ကေရသ႘ရ (ဝါ) ဍဳင္ေကာန္ဍဳင္ကြာန္တအ္ ဗၜးၐးဒဿံင္တုဲတုဲရဂွ္ေလဝ္ ပေရင္ဖဲသအ႘ မြဲဍဳင္ကုႝမြဲဍဳင္ ဟြံတုပ္ေရင္သကအ္ရ။ ဥပမာ ဍဳင္အႏၵိယဂွ္ ဒွ္ဍဳင္ဒ႘မဝ္ကေရသ႘ ေဇှာ္အိုတ္ ပႜဲဂၜးတိဏအ္မြဲရ။ ဆဂး ေကာန္ဍဳင္ကြာန္ ညးအကာဲအရာမခိုဟ္တုဲ ဖဲသအ႘ဂွ္ ေအာန္ႏူ ညးမဝါတ္ဒိုက္တအ္ရ။ သုီညးၐါဂွ္ အေခါင္အရာဗၜးၐး ႏြံသုီညးၐါတုပ္ပ္ရ။ ဆဂး အကာဲအရာ ဟြံတုပ္။

ဟိုတ္ဂွ္ရ အေခါင္ဗၜးၐးဂွ္ ဒွ္ပါင္တရင္ ႐ုိဟ္ကှက္ အေစာံစရာဲ၊ အကာဲအရာ ေကာန္မှိဟ္တအ္တုဲ ၐိုတ္အကာဲအရာခိုဟ္ အေစာံစရာဲခိုဟ္ ၐိုတ္အကာဲအရာေဇှာ္ အေစာံစရာဲေဇှာ္ဂွ္ အရာမဒွ္မာန္ေလဝ္ ခိုဟ္ဗက္ ေဇှာ္ဗက္ကုီရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ ကာလဍဳင္ပု႙ ဂကူပု႙ ဗၜးတိတ္အာ ႏူရဲသမၜဲတိဗဿာဏအ္တုဲမၢး ညံင္ဇဿာပ္မှိဟ္ အကာဲအရာၐိုတ္တုပ္မာန္ကုႝမာန္ဂွ္ ပု႙ဒးဂစာန္ေရာင္။ အကာဲအရာ ညံင္ဂြံတုပ္ဂွ္ နဒဒွ္သဇိုင္ဂကူမြဲဂွ္ စြံအ႐ုီဗြဲမေဇှာ္တုဲ သၵးေကၜာန္အာေရာင္။

ပႜဲတင္မရႏုက္ကုႝပန္ဂွ္ “ဂၜံင္တရဵ သြက္ေသၢာအ္ကလိဂြံဗၜးၐးဂကူမန္ဂွ္ ႏြံဒဿံင္ဍာံဍာံေရာင္။” ဂွ္ မိက္ဂြံဟုီ ဒဒွ္ရ ပေရင္ဗၜးၐးပု႙ဏအ္ဂွ္ ဒွ္အရာ မဒွ္ဟြံမာန္ ဟြံေသင္၊ ဒွ္အရာ မဒွ္မာန္မြဲရ။ ၐိုန္ရဟြံေလာဲသြာကုီေလဝ္ ေပဲါအံင္ဇှး ႏြံဒဿံင္ေရာင္။

အတုိင္မဟုီကၜဳင္ ပႜဲပိုဒ္ (၅ - ၆) ေတအ္ဂွ္ရ သြက္သှတအ္ဂွ္ ညံင္ဂြံဆက္ရပ္ဂန္လဝ္ ဍဳင္ပု႙သဿဝ္ေဍဟ္တအ္၊ ဂကူပု႙ နဒဒွ္ဍိက္ေဍဟ္တအ္ဂွ္ ဒွ္အရာမခ်ိဳတ္ဂ်ိဳင္မြဲတုဲ ေဍဟ္တအ္ဂြံဗလးကုႝသဿးသဿးဂွ္ ဒွ္ဟြံမာန္ရ။ ဆဂး အခိင္ရ ျဒဟတ္ပု႙ စုိပ္ကဆံင္ ေဍဟ္တအ္ဟြံဂံင္ရပ္ပဍိက္မၢး ေဍဟ္တအ္ဒးပင္တဲ ကုပု႙တုဲ ပု႙သၵးကေလင္စိုပ္ ဒှာဲပု႙ေႀတံပၜန္ေရာင္။

စှးဒးဟုီ ဂၜံင္တရဵဂကူပု႙ ေသၢာအ္ဗၜးၐးဂွ္ မိက္ဂြံဟုီခ်ဴ ကေမၜာန္သြက္ဂကူပု႙ ေသၢာအ္ဗၜးၐးရ။

၁၄။ လဂံါမရန္တဿအ္ပိ သြက္ကလိဂြံ ဍဳင္မန္

သြက္ဂြံ ကေလင္ဒက္ပၲန္အာ ဍဳင္ဗၜးၐးမန္ဂွ္ နကုႝတင္ရန္တဿအ္ ကေမၜာန္ ပိသာ္ ဗြဲသဿဝ္ဝြံ သၵးေကၜာန္အာေရာင္။

(၁) တင္ရန္တဿအ္ ကေမၜာန္သဇိုင္

(၂) တင္ရန္တဿအ္ ကေမၜာန္စိုတ္ဓါတ္

(၃) တင္ရန္တဿအ္ ကေမၜာန္ေကှာတ္အေထာတ္

(၁) တင္ရန္တဿအ္ ကေမၜာန္သဇုိင္

တင္ရန္တဿအ္ ကေမၜာန္သဇိုင္ဟုီဂွ္ ညံင္ဂကူမန္ ဂြံဂၜိဳင္တိုန္ဂွ္ ဒးဂစာန္ေရာင္။ ပႜဲတင္ဏအ္ ညံင္မှိဟ္တအ္ ဂြံဒုင္ယဿဳ ဂကူမန္ဂၜိဳင္တုဲ၊ ညံင္မှိဟ္တအ္ ဂြံဟုီအေရဝ္မန္ေလပ္၊ ညံင္မှိဟ္တအ္ ဂြံဗွ္လိက္မန္ေလပ္ဂွ္ ဒးဂစာန္ရ။ ပဲါႏူဏအ္ပၜန္ ညံင္မန္တအ္ဂွ္ ဂြံဒက္ပၲန္အာ ဘဝညးတအ္ ပႜဲတိဍာ္ဍဳင္မန္ ပႜဲပယ်ႝဳ အတိုင္မရန္တဿအ္လဝ္ သြက္ေသၢာအ္ ကေလင္ဒက္ပၲန္ဍဳင္မန္ရ။ တုဲပၜန္ နကုႝအလုႝဇကုညးတအ္ ဒဒွ္ရ ပေရင္ကေလင္ဒက္ပၲန္ဍဳင္မန္ဂွ္ ညံင္ဂြံကုႝျဒဟတ္ ထံက္ဂလာန္။

ပႜဲတင္ဏအ္ဂွ္ ေကာန္ဂကူမန္ပု႙မဂၜိဳင္ စြံအ႐ုီတုဲ ဂုိတ္ဂစာန္ဒဿံင္ဂွ္ ဂြံဆုႝေကတ္ရ။ ဥပမာ ခမ႘သင္မန္တအ္ကုႝ ညးစိုတ္ဓါတ္မဆာန္ဂကူတအ္ ပံင္ေကာံတုဲ ေဗၲာန္လိက္မန္ ပႜဲဥတုကညင္တအ္။ ဘာေကာန္ဂကူမန္တအ္။ တုဲပၜန္ ညံင္စိုတ္ဓါတ္ ဆာန္ဂကူ ဂြံေဇှာ္သၜဳင္တိုန္ ရန္တဿအ္တုဲ ပေရင္ကေမၜာန္ တၛဲဂကူမန္တအ္ဂွ္ ဖအိုတ္ၾသန္ ဖအိုတ္ကာယ ဗြဲမဂၜိဳင္ေဂၜင္တုဲ ဂိုတ္ဂစာန္ ေကၜာန္တဵအိုတ္ရ။ ပဲါႏူဏအ္ပၜန္ ဂေကာံမန္ ပႜဲေဒသတအ္ဂွ္ အခိုက္ကြာန္ဇကု ပႜဲသဘင္ရာသ႘သာမယ် မပၲံ ဂိတုစဲမၢး အတးသႀကၤာန္၊ ဂိတုပသာ္မၢး သဘင္ဗလိုပ္ၿဇဲတအ္၊ အတိုင္ေလဿင္ရာသ႘ သဘင္ပႜဲကြာန္ဇကု ညံင္ဂြံေကၜာန္အာ နကုႝလက္သန္အခိုက္ကှာမန္ဂွ္ ဂစာန္တဵအိုတ္ရ။

ပဲါႏူဏအ္ပၜန္ ပႜဲတိဍာ္အာဲကဿာဲမန္ပု႙ေႀတံ မဒးေဟာံေလင္ကၜဳင္လဝ္တအ္ကုီ၊ ပႜဲေဒသလၛႝဳ ေကာန္မန္တအ္ဂွ္ ဟုီအေရဝ္မန္ ဟြံေလပ္တုဲ ဒးဒုင္ဒွ္အာ ဂကူဗဿာကုီ၊ ဟိုတ္ႏူမန္ပု႙ ဒးပဲါဘဲဂစိုတ္ပဠက္ဂကူတုဲ ေဒသတိဍာ္မန္တအ္ဂွ္ ဂကူသအာင္ မပၲံကေရင္တအ္ တံင္သူတအ္ ကၜဳင္မံင္ဒဿံင္ မြဲဆိုန္ခဏတအ္ဂွ္ကုီ။ ပႜဲေဒသတအ္ဂွ္ နကုႝစိုတ္ ပေရင္ပုိန္ျဒပ္သဿးဟြံေသင္ သုီကုႝစိုတ္ ကေလင္ေကတ္အာဲကဿာဲဇကုတုဲ အာရာန္ေကတ္ တိဗၛတအ္ဂွ္ကုီ တိၿဂိဳပ္တအ္ဂွ္ ဗဒွ္ပတိုန္ ကၜအ္ခၐိုတ္တအ္ဂွ္ကုီ ဂြံညာတ္ေကတ္တုဲ ထိုင္သး ဒွ္အမ္သဝ္ လတူဂကူမန္ဇကု ဒဒွ္မတီအာဲကဿာဲတုဲ ဂစာန္ကေလင္ေကတ္ အာဲကဿာဲဇကု နဲမဂြံဂွ္ရ။

ယဝ္ရ ပု႙ကေလင္ရံင္ ဂတုီလဿိဟ္မှိဟ္မန္မၢး ပႜဲကြာန္မန္ပု႙ဂွ္ တုီတဵဗြဲမေလာန္ဂွ္ရ။ ညံင္ဂြံဆက္ဗဒွ္ပတိုန္ ကြာန္မန္ ပႜဲေဒသဒှာဲမဟုီကၜဳင္တုဲတအ္ဂွ္မာန္ဂွ္ ဒးဂစာန္ရ။ နကုႝစိုတ္ “မုကေမၜာန္မြဲ မေကၜာန္ေကၜာန္ ပတဝ္ဏာကႜိဳပ္ ပေရင္ဂကူတုဲ ေကၜာန္ညိ” ဂွ္ကုီ ဝုတ္မန္ ဗၜာဲမန္တအ္ ဒက္သၛိကဿိန္အိန္ထံင္ဟုီဂွ္ ဒွ္အရာမပမိပ္ ပဂရိင္ဟြံေသင္ ဒွ္အရာ ဆက္ဂလိုင္ပတိုန္ လ်ိဳင္ဂကူမြဲလဂံါပၜန္ ဟုီမာန္ရ။ မုဟိုတ္ေရာမၢး လ်ိဳင္သြက္ဂြံၐံင္ပတိတ္ ႀတံဳအာဇာနဲ၊ ၿဗဵအာဇာနဲကုီ သုီကုႝ ဒးေကၜာန္ဗဒွ္သၛိ႒ာန္တဿိတုဲ သၜဲပတိတ္ ဂအာင္သၛိမန္ကုီရ။ ပု႙ဒးတီလဝ္ဂွ္ ၐိုတ္ဂအာင္သၛိမန္ ဂအာင္ကၜအ္မန္လွဲဂွ္ ပယ်ႝဳဍဳင္မန္ေလဝ္ ကတုႝဒွ္ကၜဳင္မာန္ေရာင္။

သာ္ဂွ္ဟြံေသင္ ယဝ္ရဝုတ္မန္ ဗၜာဲမန္တအ္ဂွ္ ၐံင္ပတိတ္နင္ ေကာန္ဇာတ္တအ္ဂွ္ ဟြံဒွ္ဂကူမန္တုဲ ဒွ္အာျဒဟတ္သှမၢး ဒွ္မှိဟ္လ်ိဳင္ဂကူ ဟြံေျပဟြံေသင္ သုီဒွ္မှိဟ္မဒုင္ကမ် လ်ိဳင္ဂကူဏီရ။ ညံင္ရဵသာ္ဂွ္ကုီ ဂအာင္သၛိဇကု ဂအာင္ကၜအ္ဇကုဂွ္ ယဝ္ရဒးသြံမၢး ယဝ္သြံကုႝ ဂကူညးတှဟ္မၢး ဒွ္မှိဟ္ မသြံစ အာဲကဿာဲဂကူဇကုေရာင္။

ညံင္ေကာန္မန္တအ္ စိုတ္ဓါတ္ဂြံသၜဳင္ စိုတ္ဓါတ္မဆာန္ဇာတိ ဂြံမံက္ဂတဝ္ကၜဳင္ဂွ္ သဿာလိက္ပတ္မန္၊ သဿာဂ႘တမန္၊ သဿာေပဲါဇာတ္မန္၊ သဿာကဆိင္မန္တအ္ ဗုီညးကုႝညး ဂစာန္ဒဿံင္ဂွ္ ဂြံဆုႝေကတ္ရ။ ကေမၜာန္လတူတအ္ဏအ္ သုီဖအိုတ္ဂွ္ ဒွ္ကေမၜာန္သဇိုင္ သြက္လမ်ီဳဂကူမန္ ဂြံဆက္တန္တဵအာရ။ သဇိုင္ဟုီဂွ္ ညးလၛႝဳတအ္ ေစွ္စိုတ္ ဒွ္အရာမသၜဳင္ၿပဲဟြံေသင္ရ။ ဆဂး သဇုိင္ဟုီဂွ္ ဒွ္႐ုိဟ္ကှက္ ဒွ္အရာအဓိကတုဲ သဇိုင္ဏအ္ဟြံမြဲမၢး လဂံါလတူဂွ္ ဆက္အာ ဟြံဂြံရ။ ၐိုတ္ကေမၜာန္သဇိုင္ဏအ္ခိုင္ဂွ္ လဂံါလတူဂွ္ ကတုႝဒွ္ကၜဳင္မာန္ရ။

ေကာန္မန္ပု႙ဍာံမၢး မှိဟ္ဟြံေကင္ဆုႝ က်ာ္ေစတ႘ဂွ္ ဟြံမြဲရ။ ဇဿာပ္ပု႙မဆုႝက်ာ္ေစတ႘မၢး ကုႝဂြံသတိမြဲညိ။ က်ာ္ေစတ႘မြဲတှဳင္ လလအ္ဂြံပတိုန္ကႜိဳင္ဂြံဂွ္ သဇိုင္သဿဝ္ဂွ္ ဍိဳတ္ဂလိုင္လုႝ ဗတ႘ဂလိုင္လုႝ အင္ဂဒုႝဂလိုင္လုႝ ဒးအိုတ္လဝ္ဂွ္ ေထက္ကုႝ ဒးညာတ္ေကတ္ရ။ ကႜိဳင္ေတအ္ ဂြံတန္တဵအာ ဍာ္ဇမၜိင္မာန္ဂွ္ ဇဿာပ္ဍိဳတ္ ဇဿာပ္မဗတ႘ ဇဿာပ္မတဿအ္ ဇဿာပ္အင္ဂဒုႝ ႏူဇံင္ေဒဝတဵ စုႝကုႝစိုပ္ ဂဒအ္ျဗာတ္ ဒးယိုက္လဝ္ၿဇိဳင္င္ဖအိုတ္ရ။ ဟုီဍာံဍာံမၢး သဿဝ္ဂွ္ ဒးယိုက္ၿဇိဳင္တုဲ သၜဳင္ဂွ္ ဒးက်ာထတ္ရ။ ပႜဲပေရင္ဂကူေလဝ္ သာ္ဂွ္ကုီရ။ တင္ရန္တဿအ္ ကေမၜာန္သဇိုင္ဂွ္ ဒွ္အရာကိစၥေဇှာ္ ဒွ္အရာမဒွ္အဓိကမြဲရ။

(၂) တင္ရန္တဿအ္ ကေမၜာန္စိုတ္ဓါတ္

ဒုင္သဇိုင္ ကုမှိဟ္ ႏူတင္ရန္တဿအ္ ကေမၜာန္သဇိုင္တအ္ဂွ္တုဲ ညံင္ဂြံဂစာန္သၜဳင္ပတိုန္ ကဆံင္စိုတ္ဓါတ္ မကေလင္ဒက္ပၲန္ ဍဳင္မန္ရ။ မှိဟ္တအ္ဂွ္ ႏူကိုပ္ကၜာ ညာတ္တီေကတ္ ငၛဳဟ္မး ဂကူဇကုတုဲ စိုတ္မိက္ဂြံမင္မြဲ စိုတ္မိက္ဂြံေဇှာ္ေမာဝ္ပတိုန္ ဂကူဇကုဂွ္ ဒွ္ကၜဳင္ရ။ ဣဏအ္ဂွ္ စိုတ္ဓါတ္ ဆာန္ဂကူ ညးမေကာ္ရ။ ႏူဂွ္ ဟိုတ္ႏူစုိတ္ မိက္ဂြံသၜဳင္ပတိုန္ ေဇှာ္ေမာဝ္ပတုိန္ ဂကူဇကုတုဲ ဂိုတ္ဂစာန္ေကၜာန္ဒဿံင္ဂွ္ ဒးဆုႝဂစုက္ဇလသှ မစုႝဒှာ ကဿာတ္လဒုႝဒဿံင္ အရာကေမၜာန္ဇကုမစြံလဝ္ငၛဳဟ္မးဂွ္တုဲ သြက္ဂြံပေသာင္ေထာအ္ ဂစုက္ဇလသှတအ္ဂွ္ စိုတ္ကတုႝဒွ္ကၜဳင္တုဲ တဝ္ေစှဟ္ကုသှတအ္ဂွ္ စိုတ္ဓါတ္သၢံင္ လုပ္ကၜဳင္တုဲ နဲဗုီညးခံင္ဂွ္ ဆက္လုပ္ တဝ္ေစှဟ္အာ ကုသှဂွ္ရ။ မှိဟ္တအ္ဏအ္ဝြံ ဟုိတ္မဂံင္ တဝ္ေစှဟ္ကုႝသှဂွ္ရ မှိဟ္ဓမၼတာဟြံေသင္ဂးတုဲ စှးမှိဟ္ဂွ္ “သၢံင္” ညးမေကာ္စရ။ တဝ္ေစှဟ္ပု႙ တၛဲဏအ္ဂွ္ ဒွ္တဝ္ေစှဟ္ သြက္ေသၢာအ္ ကေလင္ဒက္ပၲန္ ဍဳင္မန္တုဲ သၢံင္ဂွ္ ေကာ္စ သၢံင္ပၲန္ဍဳင္မအံက္မန္ ရ။

သၢံင္ မိက္ဂြံဟုီဟုီ စိုတ္ဓါတ္တဝ္ေစှဟ္ မိက္ဂြံေကာ္ေကာ္ စိုတ္ဓါတ္တအ္ဂွ္ ကတုႝဒွ္ကၜဳင္ ႏူဂဝ္ဟြံေသင္၊ ဟိုတ္ႏူ ပေရင္ဆုႝဂဗ ပေရင္ဒုင္ေကတ္တုဲ ကတုႝဒွ္ကၜဳင္ရ။ ဟိုတ္ပေရင္မဒုင္ေကတ္သၜဳင္ၿပဲ၊ ဟိုတ္မဂံင္တဝ္ေစှဟ္ကုႝသှဂွ္ရ သၢံင္ ညးမေကာ္တုဲ ယဝ္ရ စိုတ္ဓါတ္ဓဝ္ပေတွ္ ဟြံဂံင္ တဝ္ေစှဟ္ကုႝသှရမၢး “သၢံင္” ေကာ္စ ဟြံေထက္ရ။

အရာဝြံ ဒွ္အရာမေဆင္ကုႝစိုတ္ဓါတ္ပူဂုႝမြဲမြဲတုဲ မှိဟ္မၛးမြဲမြဲ ဂြံေဖ်ဟ္သၢဳတ္သြာတ္ လတူမှိဟ္ဏအ္ စိုတ္ဓါတ္တဝ္ေစှဟ္ ႏြံဟြံမြဲဂွ္ ဟြံေလာဲသြာရ။ ဆဂး စိုတ္ဇကု ဇကုတီဂၜိဳင္အိုတ္ရ။ စိုတ္ဇကု ေအာန္စိုတ္ နကုႝဓဝ္ပေတွ္ သဿာတဝ္ေစှဟ္ (၄) သာ္ ဗြဲသဿဝ္ဝြံ ယဝ္ရႏြံဒဿံင္ဏီမၢး ဇကုဂွ္ ဒွ္ဒဿံင္သၢံင္ဟဂွ္ရ။

စိုတ္ပု႙မှိဟ္တအ္ဂွ္ ဟိုတ္ႏူအကာဲအရာတုဲ မေလပ္ၿပံင္လွာဲအာမာန္ရ။ မှိဟ္ဂွ္ ယဝ္ရဟြံပေတွ္ေကတ္ လတူဓဝ္ပေတွ္တဝ္ေစှဟ္ဇကုရမၢး မှိဟ္ဂွ္ ဟြံဒွ္ သၢံင္တဝ္ေစှဟ္မြဲတုဲ၊ လုကဵ ဟြံဖံက္သစၥ လတူကေမၜာန္ဂကူမၢး၊ မှိဟ္ဂွ္ ကေလင္ဒွ္ မှိဟ္သဇိုင္မန္ မြဲပၜန္ရ။  

ဓဝ္ပေတွ္သဿာတဝ္ေစှဟ္ (၄) သာ္

1.    ဂကူမန္ပု႙ တၛဲဏအ္ဂွ္ ဒွ္ဒဿံင္ဒဒိုက္နာနာ ဟြံမြဲကုႝပေရင္ဂုီကၜီဳ။ ဗုီဗဿာအံင္ဇဲယ် မစံင္လဝ္ယဇ္ ကုပု႙ ပႜဲသှာံ ၁၁၁၉ ေတအ္ဂွ္ အခိင္ဟြံ႐ုဲ ကေလင္ကတုႝဒွ္ကၜဳင္မာန္တုဲ ဂကူမန္ပု႙ ဒးဂ်ိဳင္ဒဿံင္ သုီဒဒိုက္ သုီဓဝိင္ စုႝကုႝဂကူေကၜအ္ကၜက္အာမာန္ဂွ္ ဒွ္ဍာံစဿတ္ေရာင္။

2.    ဒဒိုက္ပု႙ မဒးဒုင္စဒဿံင္လဿဳဟ္ဂွ္ ဟိုတ္ႏူပု႙ ဟြံမြဲကုႝဍဳင္ ဟိုတ္ႏူဂကူညးတှဟ္ အုပ္ဓလုီလဝ္ပု႙ဂွ္ ဒွ္ဍာံစဿတ္ေရာင္။

3.    အခိင္ရ သှတအ္ဏအ္ အိုတ္အာတုဲ အခိင္ဂကူပု႙ ဗၜးၐးအာမၢး ပေရင္ၐိုဟ္ႀသိဳဟ္ ဖဲသအ႘ဂကူပု႙ဂွ္ ကလိဂြံတုဲ ဂကူမန္ေလဝ္ စုႝကုႝကဝ္တူ ဂြံတန္တဵအာမာန္ဗြဲစဿတ္ဂွ္ ဒွ္ကၜဳင္ဍာံေရာင္။

4.    ဂၜံင္တရဵ သြက္ေသၢာအ္ကလိဂြံဗၜးၐးဂကူမန္ဂွ္ ႏြံဒဿံင္ဍာံဍာံေရာင္။

ပႜဲအခိင္မလုပ္ေပဲါဗတိုက္ သြက္ဂကူမန္ ဂြံဗၜးၐးဝြံ ဒုင္သဇိုင္ ကုဝါဒမြဲမြဲ မပၲံ ဝါဒဆုႝသေလတ္၊ ဝါဒေကာန္မ်ဴေနတ္၊ ဝါဒတၜဓနမြဲမြဲတုဲ ေကၜာန္အာဟြံေထက္ရ။ ဒးဒုင္သဇိုင္ ကုဝါဒဗၜးၐးဂကူမန္ေဟင္ရ။ မုဟိုတ္ေရာမၢး ဂကူမန္ပု႙ဂွ္ ဒက္ပၲန္လဝ္ နကုႝကဆံင္မှိဟ္မြဲမြဲဓဝ္ ဟြံေသင္။ ဥပမာ ဝါဒေကာန္မ်ဴေနတ္ ကုႝ ဝါဒဆုႝသေလတ္ဂွ္ ဒုင္သဇိုင္ ကုကဆံင္မှိဟ္သဿာကေမၜာန္တုဲ ကတုႝဒွ္ကၜဳင္။ ဝါဒတၜဓနဂွ္ ဒုင္သဇိုင္ ကုတၜတိ တၜဗၛ တၜကၜအ္သြဝ္ ဗြဲႀကဵတၜ႐ုင္စက္၊ တၜကေမၜာန္တအ္တုဲ ကတုႝဒွ္ကၜဳင္ရ။ ဂကူမန္ပု႙ဂွ္ ဒက္ပတန္လဝ္ နကုႝကဆံင္မှိဟ္နာနာ ကဆံင္မှိဟ္တၜျဒပ္ေလဝ္ႏြံ၊ ကဆံင္မှိဟ္ တၜတိဗၛကၜအ္သြဝ္ေလဝ္ႏြံ၊ ကဆံင္မှိဟ္ သဿာကေမၜာန္ေလဝ္ႏြံ၊ ကဆံင္မှိဟ္ သဿာဗှိက္ေလဝ္ႏြံရ။ ဝါဒပု႙ဂွ္ ဝါဒဂကူဗၜးၐးေဟင္ရ။ တုဲပၜန္ မှိဟ္မြဲကုမြဲဂွ္ေလဝ္ လညာတ္စိုတ္ အေငၛာပ္စိုတ္ ဟြံတုပ္ေရင္သကအ္ရ။ ပ႙ုသုီဖအိုတ္ တုပ္မြဲဂွ္ ဂကူမန္ ညံင္ေသၢာအ္ဗၜးၐးေဟင္ရ။

စပ္ကႝုဝါဒသုႝသေလစ္ကုီ ဝါဒေကာန္မ်ဴေနစ္ကုီ ဝါဒတၜဓနကုီဂွ္ ကာလဍဳင္မန္ဗၜးၐးတုဲ ဇဿာပ္မှိဟ္ အတိုင္ဝါသှာ အေငၛာပ္စိုတ္ညး အတိုင္အကာဲအရာ ကဆံင္အလံင္ဘဝညးဂွ္ ညးဒက္ပၲန္အာ ေဗာ္ပေရင္ဍဳင္ကြာန္ညး ဗြဲမဗၜးၐးတုဲ နကုႝေသှာတ္ဒ႘မဝ္ကေရသ႘ဂွ္ ကုႝညးဍဳင္မန္တအ္ သၢဳတ္သြာတ္ ညးတအ္မိက္ဂြံဂြံ အလုႝအသ႘ သုႝသေလစ္ဟာ အလုႝအသ႘တၜဓနဟာ ဗြဲမဗၜးၐးရ။

ဝါဒဗၜးၐးဂကူမန္ဝြံ ဆဍဳင္မန္ဂြံဗၜးၐးတိတ္ ႏူရဲသမၜဲတအ္သဿးဟြံေသင္ ပေရင္ကေမၜာန္ဂကူမန္ေလဝ္ ဒးဗၜးၐးဇ႘ဇ႘သာ္ေရာင္။ ဒးႏြံအေခါင္ဟုီဂး လ်ိဳင္ပေတွ္ ဒက္ပေကာံမှိဟ္ ႐ုဲစွ္ ကတ္ေဗၲာန္ ဗၜးၐးဖအိုတ္ေရာင္။ ဟုီမြဲသာ္ပၜန္ လုကဵ ဟြံေတက္ဒး ဂုဏ္ဖုႝပေရင္ဗၜးၐးညးတှဟ္မၢး ပေရင္အႏၲရာဲဘဝဇကုမၢး အေခါင္ဗၜးၐးဂကူမန္ပု႙ဂွ္ ဟြံမြဲကုႝပယ်ႝဳေရာင္။

(၃) တင္ရန္တဿအ္ ကေမၜာန္ေကှာတ္အေထာတ္

နကုႝမှိဟ္ မဒုင္ပေတွ္ေကတ္လဝ္ ဓဝ္ပေတွ္သဿာတဝ္ေစှဟ္ (၄) သာ္ဂွ္ ဗတိုက္အာ နကုႝနဲကဲနာနာ ပႜဲဒှာဲမုက္ပှာန္တုဲ ၐွ္ေကတ္ တိုင္ပၠဵဗၜးၐးဂကူ သြက္ဂြံကေလင္ ဒက္ပၲန္ဍဳင္မအံက္မန္ရ။ တင္ရန္တဿအ္ေကှာတ္အေထာတ္ မန္ပု႙တၛဲဏအ္ဂွ္ သြက္ဂြံကေလင္ဒက္ပၲန္ ဍဳင္မန္ မြဲဓဝ္ေဟင္ရ။ ဇဿာပ္မှိဟ္မန္ ဇဿာပ္ကေမၜာန္မန္ဂွ္ နကုႝနဲတပ္ပ္ကုႝဒွ္ နကုႝနဲခရိတ္သၸဝ္ကုႝဒွ္ ဒးစြံတင္ပတဝ္ကႜိဳပ္ဝြံေဟင္ေရာင္။ ဍဳင္မန္ပု႙ဂွ္ အတိုင္ကႜိဳပ္သကိုပ္မန္ပု႙ မရန္ေဖ်ဟ္လဝ္သၢဳတ္သြာတ္ဂွ္မၢး ဒးဒက္ပၲန္လဝ္ နကုႝေဒသ (၅) ခ႐ုိင္ - ခ႐ုိင္ဗိက္၊ ခ႐ုိင္ထဝဲါ၊ ခ႐ုိင္သဓုီ၊ ခ႐ုိင္တှင္သ႘ ေကုာံ ခ႐ုိင္ဗေဂါတအ္ရ။ တင္ရန္တဿအ္ ကေမၜာန္ေကှာတ္အေထာတ္ဏအ္ သတ္ကဿဝ္ဇဝ္ပၠဵ ဂြံမံက္တိတ္ကၜဳင္မာန္ဂွ္ ကေမၜာန္သဇုိင္ မဟုီကၜဳင္တုဲတအ္ဂွ္ကုီ ကေမၜာန္စိုတ္ဓါတ္ မဂးကၜဳင္လဝ္တအ္ဂွ္ ဒွ္အရာကိစၥေဇှာ္အိုတ္ရ။

၁၃။ ကႜိဳပ္သကိုပ္

မန္ပု႙ ႏြံပဿိက္ကႜိဳပ္သကိုပ္ခိုဟ္မြဲ ရဵသာ္ဝြံ ညးလၛႝဳတအ္ စဿ႘အာတ္မိက္ဒဿံင္အိုတ္ရ။ ဒဒွ္မစဿ႘ကႜိဳပ္သကိုပ္ခိုဟ္ဟုီဂွ္ တုပ္တဵညံင္ရဵ မစဿ႘မှိဟ္ဇကု မပေတွ္ေဖ်ဟ္စိုတ္ဂြံေလဝ္ ဟုီမာန္ရ။ ယဝ္ရပု႙ ရံင္ပႜဲဂုဏ္နာဲ (မအေရဝ္နာဲဂွ္ ကၜဳင္ပါ႒ိ နာယက) (၆)သာ္ဂွ္မၢး။

(၁) ခမာ၊ မှံဳကုႝပြမေအင္ဒုင္၊

(၂) ဇာဂရိယ၊ မှံဳကုႝသတိျမဟ္ၿမဵ၊

(၃) ဥ႒ာန၊ မှံဳကုႝလြ႘ပရာ၊

(၄) သံဝိဘာဂ၊ မှံဳပြမပၚပရအ္ ဖုႝဂုဏ္ ဗြဲမေစွ္ေသှာတ္၊

(၅) ဒယာ၊ မှံဳကုႝဒဒွ္မဆာန္ဍဴညးတှဟ္။

(၆) ဣကၡနာ၊ ပြမှံဳကုႝညာဏ္ မခ်ပ္ဗစာ။

ရဵသာ္ဝြံ ပု႙ဂြံဆုႝေကတ္ရ။ စှးေကာ္စ ဂုဏ္နာယက ဂွ္ မိက္ဂြံကုႝေကာ္ဟုီ ဟိုတ္ဂြံဒွ္နာဲ (၆) သာ္ ရဵသာ္ဝြံ ယဝ္ရပု႙ေကာ္မၢး ပု႙တအ္ကၜိဳဟ္႐ွ္သာ မအေရဝ္ဂွ္ ေလာဲခႜင္ရ။ နကုႝအခိုက္လိက္မန္ပု႙မၢး မှိဟ္မြဲ ေပင္အယုက္ ၂၀ တုဲ (ယဝ္ရဗုဒၶဘာသာမၢး ပခမ႘တုဲ) မၢး ဂတယဿဳဂွ္ စှး မာံ ဂွ္ ညးစုတ္နာဲရ။ ပႜဲလိက္ပတ္ေႀတံတအ္ ညးၿဗဵေလဝ္ ညးေကာ္နာဲ ေကင္ဆုႝကုီရ။ ဟိုတ္ေဍဟ္ဂွ္ ညးပေတွ္ေကတ္ ဒဒွ္ရ မှိဟ္ဂွ္ ကၜိဳဟ္ေကတ္ ေဒၢတ္ဗက္ ဗြဲမဍိဳက္ေပင္ ကုတင္ (၆) သာ္ဂွ္တုဲ ညးစုတ္လဝ္ရ။

ဗုီဇကုႏြံပဿိက္ မိက္ဂြံဂၜာဲမှိဟ္မဍိဳက္ေပင္ ကုတင္ (၆)သာ္ဂွ္ ညးတှဟ္ေလဝ္ ႏြံပဿိက္ဒဿံင္ကုီရ။ မှိဟ္မဒွ္ဒဿံင္ ဥကၠ႒ ပႜဲဂေကာံမှး ပႜဲေဗာ္မှးေလဝ္ ႏြံပဿိက္ဒဿံင္ မှိဟ္မဍိဳက္ေပင္ ကုတင္ (၆)တင္ဂွ္ကုီရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ ဇဿာပ္မှိဟ္ဂွ္ ႏြံပဿိက္ဒဿံင္ မှိဟ္မဍိဳက္ေပင္ ကုတင္ (၆)တင္ဂွ္ရ။

ယဝ္ရပု႙ကေလင္ရံင္ ပႜဲဂကူပု႙တမၜာေတအ္မၢး တၜညးမဂဒူ ႏူဘဝသဿာဗှိက္ ဒွ္အာ အာဇာနဲ ညးမကေလင္ဒက္ပၲန္ဍဳင္မန္ အလန္ပထမမြဲရ။ ပႜဲအခိင္ညး ဂကူမန္ ညံင္ဂြံတိတ္ဗၜးအာ ႏူဘဲဍိက္ဗဿာဂွ္ ဗလးပတိတ္ကုႝမာန္ကုီေလဝ္ ဂကူမန္ အလုံဍဳင္ရာမည ဂြံဒွ္မြဲျဒဟတ္ဂွ္ ညးဖန္ဟြံမာန္ဏီရ။ ဆဂး ကာလတၜညးရာဇာဓိရာဇ္ တိုန္နန္ဍဳင္ဟံသာဝတ႘တုဲ နကုႝပေရင္အာကႜိဳပ္ညးခိုဟ္ နကုႝသတိဗ်တၲိညးစိုပ္တရဵတုဲ ညးပေကာံဂြံျဒဟတ္မန္ အလုံဍဳင္ရာမညမြဲတုဲ သှပန္ဒိုဟ္ဒစာံကဠင္ေလဝ္ ကၜဳင္ပလုီပလာ္ကုႝဘဲ ကုဍဳင္မန္ ကုဂကူမန္ ဟြံမာန္ရ။

ေကာန္မှိဟ္တအ္ဂွ္ မြဲအေခတ္ကုႝမြဲအေခတ္ တှဟ္ျခာ ၿပံင္လွာဲဒဿံင္ရ။ အခိင္ကၜာေတအ္မၢး ခပတိုန္ကႜိဳပ္သကိုပ္မြဲမြဲတုဲ အေခါင္အဝုႝဗၜးၐးအိုတ္သုီဂွ္ ပအပ္ကုႝဨကရာဇ္မြဲတၜတုဲ ပကင္ရင္ မင္မြဲအာဂကူရ။ ႏူကုႝ ပအပ္လဝ္ ပေရင္ဗၜးၐး ေကာန္ဍဳင္တအ္သုီဖအိုတ္ ကုဨကရာဇ္မဲြတၜဂွ္ ဗြဲႀကဵ ဒွ္ကၜဳင္တှဟ္ဂွ္ အဝုႝကုီ အေခါင္ဗၜးၐးကုီ ပအပ္ကုႝ မှိဟ္မြဲဂေကာံတုဲ မင္မြဲအာဍဳင္ မင္မြဲအာဂကူရ။ ညံင္ရဵသာ္ဂွ္ကုီ ကၜာေတအ္ အံင္ဇဲယ် အာကႜိဳပ္တုဲ ဂစိုတ္ပလက္ဂကူမန္ အတိုင္အသံပါင္ အံင္ဇဲယ်ရ။ လဿဳဟ္မၢး နကုႝဂေကာံကႜိဳပ္သကိုပ္ဗဿာ မရပ္လဝ္ဝါဒမဟာဂကူဗဿာ မြဲဂေကာံဖန္ဇန္ ပဠက္ဂကူမန္ရ။

တၛဲဏအ္ နကုႝဂကူမန္ပု႙မၢး အယုက္ေဇှာ္ကုီ၊ အယုက္ေဍာတ္ကုီ၊ တၜပညာကုီ၊ တၜပညာဟြံေသင္ကုီ၊ ေသ႒႘ကုီ၊ တၜဒဒိုက္ကုီ၊ ယဝ္ရဟုီအေရဝ္ဂကူမၢး ပု႙တအ္ဂွ္ ဒွ္ဂကူဟြံမြဲကုႝဍဳင္ သုီညးဖအိုတ္ရ။ ဍဳင္ပု႙ဂွ္ ဗဿာပၜံင္ေကတ္လဝ္ရ။ တုဲပၜန္ ပု႙သုီဖအိုတ္ဂွ္ နကႝုတင္ရန္တဿအ္မြဲဓဝ္ သြက္ဂြံကေလင္ဒက္ပၲန္ ဍဳင္သၜးပြးမန္ နကုႝဍဳင္ေဇှာ္ဗေဂါဟံသာဝတ႘ရ။ ပု႙တအ္ဂွ္ ဘဝဍိက္တုပ္ ရန္တဿအ္တုပ္ဂွ္ရ ညးလၲဴအဲ အဲလၲဴညး ဟြံမြဲ တုပ္ဖအုိတ္ရ။

ဟုီမြဲနဲပၜန္ ပႜဲအခိင္ကၜာေတအ္မၢး ဨကရာဇ္မြဲေဟင္ရ ႏြံစိုတ္ဗၜးၐး၊ မှိဟ္ပႜဲဍဳင္ဂွ္ကုီ ျဒပ္ရတ္အရပ္အရာ ပႜဲဍဳင္ဂွ္ သုီဖအိုတ္ကုီ ဨကရာဇ္မြဲဓဝ္ရ ဂံင္ပိုင္ၿပ႘လဝ္။ ဟုိတ္သာ္ဂွ္တုဲ မှိဟ္တအ္ဂွ္ ကဠင္အသံ ေကၜာန္ကုႝဨကရာဇ္မၢး ကလိဂြံအေခါင္ သြက္ဇကု သြက္ေကာန္ၿဗဵဇကုရ။ လဿဳဟ္မၢး ရဲသမၜဲတိဗဿာ မြဲဂေကာံဂွ္ ကလိဂြံလဝ္ ဗၜးၐး (ဝါ) ႏြံစိုတ္ဗၜးၐး။ လတူပု႙ဂွ္ နဒဒွ္ဗုီကုႝ ဍိက္ဂၜဲဳ မက်ပှာန္မြဲ လဝ္စိုတ္တုဲ ျဒပ္ရတ္ပု႙ကုီ ေကာန္ၿဗဵပု႙ကုီ အခိင္ဟြံ႐ုဲ ဂံင္ပၜံင္ေကတ္ ဂံင္တံင္ေကတ္ အတိုင္ပဿိက္စိုတ္ ေဍဟ္တအ္ရ။ မုဟုိတ္ ေဍဟ္ဂြံဂံင္ေရာ ဟိုတ္ႏူေဍဟ္ေစွ္စိုတ္ ေဍဟ္တအ္ ဂြံလဝ္အေခါင္ဗၜးၐး။ မှိဟ္မြဲမြဲ မိက္ဂြံဒုင္စသိုင္ အေခါင္မြဲမြဲမၢး ဒးဒုင္ကဠင္အမိင္ေဍဟ္တအ္ ဗုီေဍဟ္တအ္ မှံဳပဿိက္ဂွ္ ေကၜာန္ဗက္အာမၢး ကလိဂြံအေခါင္အရာညိညရ။ တၛဲရ ပု႙ေကာန္မန္တအ္ မှိဟ္လပၚဂၜိဳင္ ၐိုတ္ဂၜိဳင္မာန္ သုီဖအိုတ္ခႜင္ ခိုဟ္ခႜင္ ဂံင္စြံစိုတ္ဗၜးၐး ဍဳင္ဝြံ ဍဳင္ပု႙ေဏာင္၊ သံယံဇာတ ပႜဲတိဍာ္ပု႙ဂွ္ ဒွ္အာဲကဿာဲပု႙ေဏာင္၊ ဇကုပု႙ကုီ ေကာန္ဇာတ္ပု႙ကုီဂွ္ ဇဿာပ္မှိဟ္ မှံဳကုႝဗၜးၐးပု႙ေရာင္တုဲ ဂံင္ဟုီ၊ ဂံင္ေဖ်ဟ္စိုတ္၊ ဂံင္ပကင္ရင္၊ ဂံင္ပိုင္ၿပ႘ကၜဳင္ ဇကုပု႙ ျဒပ္ပု႙မၢး ဍဳင္ပု႙မၢး ဂကူမန္ပု႙ေလဝ္ ဗၜးၐး ဍဳင္မန္ေလဝ္ဗၜးၐးရ။ အခိင္ရ ပု႙တအ္ကတုႝဒွ္ ဗုီဂွ္ေဇတ္တ္မၢး ကႜိဳပ္သၠိဳပ္ ပု႙တအ္မစဿ႘လဝ္ဂွ္ ဟြံေသၛာဲ ႏူသှိင္ပု႙ေကြဟ္သြံ ေစွ္ကၜဳင္စိုတ္ ဗြဲစဿတ္ရ။

၁၂။ လဿိဟ္ ေကုာံ ဍာ္ဒေကဝ္

လဿိဟ္ဟုီဂွ္ လဿိဟ္ဂှန္ ဂလိုင္လုႝမဂၜိဳင္ ဂလိုင္လုႝမေအာန္ရ။ ဍာ္ဒေကဝ္ဟုီဂွ္ ဒွ္အရာေတဿင္ ပႜဲအရာဂွ္ (ဝါ) ပႜဲပူဂုႝဂွ္ရ။ ညံင္ရဵမဟုီကၜဳင္တုဲေတအ္ကုီ အရာမေတဿင္တှဟ္ျခာဂွ္ ဒွ္သဘာဝေကာန္မှိဟ္တအ္မြဲဂွ္ရ ဍာ္ဒေကဝ္ ပု႙ေကာန္မှိဟ္တအ္ေလဝ္ ညးမြဲကုမြဲ ဟြံတုပ္ ေတဿင္တှဟ္ျခာမာန္ကုီရ။ ဥပမာ ညးမြဲဂွ္ စိုန္သကုီ လပၚတိုန္ဆုမၢး ဍာ္ဒေကဝ္မှိဟ္ဂွ္ ႏြံပႜဲမတိုန္ဆု၊ ညးမြဲဂွ္ စိုန္သကုီ ပႜဲအေရဝ္ဘာသာ မပၲံ လိက္မန္ လိက္အကၤလိက္ လိက္ေသံဒွ္တမ္မၢး မှိဟ္ဂွ္ စိုန္သကုီ ပႜဲအေရဝ္ဘာသာရ။ ညးမြဲစိုန္သကုီ ပႜဲအရာဂၜာဲကမၢး ဍာ္ဒေကဝ္မှိဟ္ဂွ္ ႏြံပႜဲမဂၜာဲကရ။

မှိဟ္တအ္ပၜန္ နကုႝမစိုန္သကုီ မြဲလပၚဓဝ္မၢး တန္တဵဟြံဂြံဂွ္ရ ဒးပံင္ေကာံကုႝညးတှဟ္တအ္ရ။ ဥပမာ မှိဟ္မစိုန္သကုီလပၚဂၜာဲကဂွ္ ဂၜာဲကတုဲ ကဇကုဂွ္ သြံကုႝ မှိဟ္မစိုန္သကုီ လပၚတုႝေႀသာံတအ္တုဲ ကလိဂြံသၛဳ၊ ညံင္ရဵသာ္ဂွ္ကုီ မှိဟ္မစိုန္သကုီ လပၚတုႝေႀသာံဂွ္ သြံသၛဳဇကု ကုညးမဂၜာဲကဂွ္တုဲ ရာန္စက မှိဟ္ဂွ္ ညံင္ရဵမသၜာဲဂတး ပေရင္စိုန္သကုီ ေရင္သကအ္တုဲ ရႏုက္ဗေပင္ပဿိက္ညးသကအ္မာန္ရ။ ပႜဲပေရင္တဝ္ေစှဟ္ သြက္ဗၜးၐးဂကူပု႙ေလဝ္ သာ္ဂွ္ကုီရ ပေရင္တဝ္ေစှဟ္မြဲမြဲဂွ္ ႏြံဆလြဟ္ကုႝမကမ္သဿး ဟြံ႐ုံဂပ္။ မှိဟ္မပေသာင္ကုႝ ပေရင္ကေမၜာန္ဇကု ကုေကာန္ဂေကာံဇကု ကုဂကူဇကု ကုဂကူသအာင္ ညးမစိုန္သကုီလပၚလိက္ပတ္ အေရဝ္ဘာသာတအ္ကုီ၊ မှိဟ္မဂၜာဲပိုန္ျဒပ္ သြက္ေကာန္ဂေကာံဇကု ဂြံစသုင္ဖဲလွဲ ဂြံဖႜိဳက္ဗေပင္ ပေရင္တဝ္ေစှဟ္ မပၲံလြဟ္တအ္ကုီ၊ မှိဟ္မလြ႘ပရာၐံင္ပတိုန္ ေကာန္တဝ္ေစှဟ္အနာဂတ္ မပၲံ မိေကာန္ငၛာ္တအ္ကုီ သုီကုႝအစာဘာတအ္၊ မှိဟ္မလဟိင္ကုႝစိုတ္ မပခိုင္ကုႝစိုတ္ ေကာန္ဍဳင္ကြာန္ဇကုကုီ သုီကုႝေကာန္သၢံင္ဇကု နကုႝနဲနာနာသာ္ မပၲံသဿာဂ႘တ သဿာဘာသာတအ္ကုီ ႏြံပဿိက္သုီဖအိုတ္ရ။

မှိဟ္တအ္ ဒှာဲတာလ်ိဳင္ညးမေစွ္ ဒှာဲတာလ်ိဳင္ ညးမေကတ္လဝ္တအ္ဂွ္ နကုႝဍာ္ဒေကဝ္ေပင္င္ ဂြံေကၜာန္ကုႝမာန္ဂွ္ ကိစၥေဇှာ္တဵေကြဟ္ဟ္ရ။

ဥပမာ - သဿဳဟ္ဍာ္ ကုႝ ဍာ္၊ သဿဳဟ္ဍာ္ မဟ႘သြဝ္ဂၜဳဒဿံင္ လတူက်ာတအ္ဂွ္ ၐိုန္ရသဘာဝမတုပ္ ကုဍာ္ကုီေလဝ္ ဂလိုင္လုႝဂၜိဳင္င္ ဂၜဳေပင္ဒဿံင္ အလုံမြဲဝုတ္ဒုိဟ္ကုီေလဝ္ ပၜာဲေထာအ္ ၐုႝကုႝသျဂာဟြံမာန္ရ။ ညံင္ရဵသာ္ဂွ္ကုီ မှိဟ္ဍာ္ဒေကဝ္ ဟြံေပင္တအ္ဂွ္ ၐိုန္ဂလိုင္လုႝဂၜိဳင္င္ ဂြံေကၜာန္ေရင္တၜဳင္ကေမၜာန္ စုႝကုႝမစိုပ္ဒတုဲဂွ္ ဖန္ကုႝဟြံမာန္ရ။

သဿဳဟ္ဍာ္ဂွ္ စိုပ္ကဆံင္ Dew Point (မအာပ္အိုတ္)မၢး ဒွ္အာထႜဟ္ဍာ္ရ။ ထႜဟ္ဍာ္ဂွ္ပၜန္ ကုႝေကၜအ္ဂမၲဵ ၁၀၀ဒ႘ဂရ႘မၢး ကှမ္ဒွ္အာ သဿဳဟ္ဍာ္ပၜန္ရ။ ညံင္ရဵဥပမာသာ္ဂွ္ကုီ မှိဟ္တအ္ေလဝ္ ညံင္ဍာ္ဒေကဝ္ဂြံသၜဳင္ဂွ္ ဖန္ကုႝမာန္တုဲ မှိဟ္ဍာ္ဒေကဝ္ မစိုပ္ဒဿံင္ရဂွ္ ကေလင္ပလုီေထာအ္မာန္ပၜန္ရ။

ပေရင္ၿပံင္လွာဲ နကုႝလဿိဟ္ဂွ္ အိင္လဇုဲတုဲ မှံဳကုႝပေရင္အဆက္အစပ္ရ။ ပေရင္ၿပံင္လွာဲ နကုႝဍာ္ဒေကဝ္ဂွ္ ၿပံင္လွာဲတိုန္အာသိုက္က္ နကုႝအဆက္အစပ္ႏြံႏြံ ဟြံေသင္၊ ၿပံင္လွာဲအာ မြဲတဲဓဝ္ ဗြဲမျပဟ္မာန္ရ။ ဆဂး ပေရင္ၿပံင္လွာဲ မၿပံင္လွာဲအာသိုက္က္ မှံဳကုႝအဆက္အစပ္ ေကုာံ ပေရင္ၿပံင္လွာဲ ဟြံမြဲကုႝအဆက္အစပ္ ၿပံင္လွာဲအာမြဲတဲဓဝ္တအ္ဂွ္ ႏြံကုႝ ပေရင္ေကၜာအ္ကႜ ဂုဏ္ဖုႝေရင္သကအ္ရ။ ပႜဲပေရင္ဂကူပု႙ေလဝ္ ဗုီဂွ္ကုီရ။ နကုႝပေရင္ၿပံင္လွာဲ နကုႝဍာ္ဒေကဝ္ဂွ္ မြဲတဲဓဝ္ ဘဝဂကူမန္ ႏူဒဒွ္ဘဝဍိက္ဂွ္ ၿပံင္လွာဲကုႝ ဘဝတၜနာဲ ဂြံႀသိဳင္စၜတ္ထဝ္ညးဍဳင္ကြာန္မန္ လတူဍဳင္ဗေဂါမာန္ရ။

ဟိုတ္သာ္ဂွ္ရ ညံင္ေကာန္ဂကူပု႙ ၐိုတ္ဂၜိဳင္မာန္ကုႝမာန္ ညံင္ဍာ္ဒေကဝ္ဂြံသၜဳင္ ပႜဲဂၜံင္ညးကုႝညးဂွ္ ဒးဖန္ ဒးဂစာန္ နဒဒွ္တာလ်ိဳင္ဂကူမြဲရ။ ပေရင္သၜဳင္ပတိုန္ ဍာ္ဒေကဝ္ ေကာန္မန္ပု႙ဂွ္ ဒွ္ပေရင္ကိစၥေဇှာ္အိုတ္မြဲ ဟုီမာန္ဂွ္ရ။

ဍာ္ဒေကဝ္ စိုတ္ဓါတ္မဆာန္ဂကူမန္ - ဗုီလုႝဒွ္ဒွ္ မန္ဟုီဂွ္ ဒွ္ဂကူပရဲမြဲဂကူတုဲ ဒးဗၜးၐးႏူဘဝဍိက္ညးတှဟ္ေရာင္။ အကာဲအရာလုႝဒွ္ဒွ္ ညံင္ဂကူမန္ ဂြံဆက္တန္တဵအာ တြႝဳကဝ္မာန္ဂွ္ ဒးဆက္မင္မြဲအာတုဲ မုမြဲမေကၜာန္ေကၜာန္ စြံအ႐ုီပေရင္ဂုဏ္ဖုႝဂကူဇကုတုဲ ေကၜာန္အာေရာင္။ မန္ဂကူပရဲဟုီမၢး စိုတ္ဓါတ္ဒးၿပဲ လတူအၾကာဂကူဇကုသဿးဟြံက သုီကုႝဂကူတှဟ္တအ္ကုီေရာင္။

ဍာ္ဒေကဝ္ ပေရင္မှိဟ္ - ညးမြဲခိုဟ္စမၢး ဒးမိပ္စိုတ္တုဲ မန္ဏအ္ခိုဟ္စဂွ္ ဒွ္ဟိုတ္ဆပူဂုႝဂွ္သဿး ခိုဟ္စဟြံေသင္ ဒွ္ဟိုတ္ဂကူမန္ ခိုဟ္စေရာင္ ညာတ္တုဲ ဒးမိပ္စိုတ္ေရာင္။ မံင္စံင္စသုင္ေလဝ္ သၵးအးငၛး သဿဟ္ကုႝပေရင္ထတ္ယုက္ေရာင္။ ဟုီအေရဝ္ပၜန္ေလဝ္ သၵးေယန္သှာင္ သၵးဍိဳန္ေဍာတ္ ဟြံမြဲကုႝ ပေရင္ဗ်ဳတ္ဗေဒက္ ညးတှဟ္ေရာင္။

ဍာ္ဒေကဝ္ ပေရင္ကြတ္ - လပၚပေရင္တုႝလြ႘မၢး ေႀသာအ္သၛဳကုီ၊ ေသှဝ္ေကဝ္ ေကၜင္ ေျမက္ လသိုန္ ၐုႝ နာနာတအ္ဂွ္ နကုႝနဲဂတာပ္ေခတ္ ေကၜာန္ေအာန္ေအာန္ ဂြံဂၜိဳင္င္ ဟြံသၵးဂိုတ္ဒဿံင္ ဗုီေျပင္ဂၜဵေရာင္။ ကေပါတ္မဒးစကာ ပႜဲအၾကာဂကူဇကု မပၲံ ကေပါတ္သၛိ ကေပါတ္စက္ သုီကုႝကေပါတ္စုႝဒှာဂကူ မပၲံလြဟ္နာနာတအ္ေလဝ္ ဗြဲမဂတာပ္ေခတ္ မေပင္တဿိဳပ္ကုႝစိုတ္ဂွ္ ဒးေကၜာန္ဗဒွ္ပတိုန္ေကတ္တ္ေရာင္။

ဍာ္ဒေကဝ္ ပေရင္ပှာန္ - ေကာန္ပှာန္မန္ မဒွ္ပှာန္မစုႝဒှာ သြက္ဂုဏ္ဖုႝ ညးဍဳင္ကြာန္တအ္ ဂြံေကၜာန္စအာ ၐိုဟ္ဟ္ႀသိဳဟ္ဟ္၊ ျဒပ္ရတ္ညးဍဳင္ကြာန္တအ္ ညံင္ဟြံဂြံဒးဒုင္ပၜံင္ၐးဏာ နကုႝပူဂုႝမြဲမြဲဂွ္ စုႝဒှာတုဲ ပႜဲအရာဗတိုက္ပှာန္ပၜန္ေလဝ္ ႏြံကုႝသတၲိ မတြံဂး ဂံင္ၿပိဳင္ပကာန္ကုႝသှ နကုႝခႏၶ၊ ဗ်တၲိ မတြံဂး ဂံင္ၿပိဳင္ပကာန္ကုႝသှ နကုႝလဟုီတုဲ စိုန္သကုီ ပႜဲအရာမေကတ္ဇှးသၾတဳတအ္ဂွ္ေရာင္။

ဍာ္ဒေကဝ္ ဗြဲလတူေတအ္သုီဖအိုတ္ ေသၢာံဒွ္ကၜဳင္မာန္ဂွ္ တုဲတဵကုႝ ပေရင္ကတ္လၛတ္ ပေရင္ပညာပု႙ေဟင္ရ။ ဂလုိင္ပ႙ုကတ္လၛတ္ဂြံ ဂလိုင္ပု႙တီဂွ္ ကဆံင္ဍာ္ဒေကဝ္ ဂကူပု႙သၜဳင္ဗက္တိုန္အာေရာင္။ တၛဲဏအ္ မန္ေကၜာန္ဗၛကုႝ ျဒဟတ္ေျပင္ဂၜဵမၢး ဂကူမန္မေကၜာန္ဗၛကုႝေျပင္ဂၜဵ ညးမေကာ္ရ။ တၛဲဏအ္ မန္ေကၜာန္ဗၛကုႝစက္မၢး ဂကူမန္ မေကၜာန္ဗၛကုႝစက္ ညးမေကာ္ရ။ တၛဲဏအ္ မန္ဂြံပိုင္လဝ္ ဂရ႘ဖရံက္ ဂရ႘ဂစးျမာင္ ဂရ႘ၐင္ဗစးမၢး မန္တၜဂရ႘ဖရံက္ မန္တၜဂရ႘ဂစးျမာင္ မန္တၜဂရ႘ၐင္ဗစး ညးမေကာ္ရ။ တၛဲဏအ္ ယဝ္ရမန္ ပိုင္ၿပ႘လဝ္ တိုက္ျဒပ္ဗာန္ဂၜးတိမၢး မန္တၜတိုက္ျဒပ္ဗာန္ဂၜးတိ ညးမေကာ္ရ။ တၛဲဏအ္ မန္ေကၜာန္ ေသနာတ္ၿဂိဳပ္ေလပ္မၢး မန္အေစာန္ႏြံ ေကၜာန္ေသနာတ္ၿဂိဳပ္ ညးထိုင္သးရ။ တၛဲဏအ္ မန္ေကၜာန္ အမၜံက္ေဇှာ္မၢး မန္အေစာန္ႏြံ ေကၜာန္အမၜံက္ေဇှာ္ ညးထိုင္သးရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ ၐိုတ္ဍာ္ဒေကဝ္ပု႙မှံဳဂွ္ ပု႙ဒွ္ရ။

၁၁။ ပဋိပကၡဂွ္ ဒွ္သဘာဝ ေကာန္မှိဟ္မြဲ

ပဋိပကၡ မိက္ဂြံေကာ္ေကာ္၊ ပေရင္ဒစုႝဒစး မိက္ဂြံေကာ္ေကာ္၊ ပေရင္ၿပိဳင္ပကာန္ မိက္ဂြံဟုီဟုီ၊ ပေရင္တှဟ္ျခာေလဝ္ ေကာ္ဂြံကုီရ။ အရာတအ္သုီဖအိုတ္ဂွ္ ဒွ္သဘာဝေကာန္မှိဟ္ပု႙မြဲရ။ အတုိင္အဘိဓရ္ဂကူမန္ ႏူသၜပတ္မူလမူလ႘ေတအ္ေလဝ္ ညးတမ္ကဝ္ၐါ ရန္တဿအ္ ညးဂမၜိဳင္ ဂြံဒွ္စိုတ္တှဟ္ျခာတုဲ ေပၜာပ္စုတ္လဝ္ ဓါတ္တှဟ္ျခာ ပႜဲသတ္ဆု စှစတအ္ရ။ တုဲပၜန္ ရံင္နကုႝမတ္သိပၸံ အပႜဲေခတ္လဿဳဟ္ဝြံေလဝ္ ဟိုတ္ႏူဓါတ္ေဢာအ္ကုႝ ဓါတ္ကဿက္ ၐါဝြံ ဒစုႝဒစး ဇုီကပိုက္ေရင္သကအ္တုဲ ပေရင္ေဇှာ္ေမာဝ္ ကတုႝဒွ္ကၜဳင္ရ။ ယဝ္ရပု႙ ေသၛဝ္ေဂၜပ္ရံင္ ဝင္ပေရင္မှိဟ္ကုႝဒွ္ ဝင္ကြတ္သိပၸံကုႝဒွ္ ပေရင္ေဇှာ္ေမာဝ္တအ္ဂွ္ ကတုႝဒွ္ကၜဳင္ ႏူပဋိပကၡ မဒစုႝဒစး ေရင္သကအ္ ဖအိုတ္ရ။ ပဋိပကၡ မဒစုႝဒစးေရင္သကအ္ဝြံ ပႜဲ႐ုပ္ေလာကဏအ္ သုီဖအိုတ္ ပႜဲဂၜးသှံင္နက္သတ္အကာသေတအ္ကုီ ပႜဲလိုက္ပု႙ဏအ္ကုီ နကုႝဗုီျပင္တှဟ္ဟ္ နကုႝသႏၴာန္တှဟ္ဟ္ ကတုႝဒွ္ ဒစုႝဒစးဒဿံင္ ေရင္သကအ္ရ။

ဟုိတ္ပဋိပကၡဂြံကတုႝဒွ္ဂွ္ ဒဿာႏူပႜဲမြဲမြဲဒှာဂွ္ ဆက္စပ္ စုက္လုက္ဒဿံင္တုဲ ပဋိပကၡတအ္ ကတုႝဒွ္ကၜဳင္ရ။ ယဝ္ရ ပေရင္ဆက္စပ္ စုက္လုက္ေရင္သကအ္ ဟြံမြဲမၢး ပဋိပကၡေလဝ္ ကတုႝဒွ္ကၜဳင္ ဟြံေသင္ရ။  ပႜဲကုႝပေရင္မှိဟ္ပု႙ေလဝ္ကုီ (ဝါ) ပႜဲပေရင္ဂကူပု႙ကုီ ေပှာဝ္ကုႝပဋိပကၡဂမၜိဳင္တအ္ဂွ္ ပဋိပကၡ မကတုႝဒွ္ မှံဳကုႝအဆက္စပ္ အၾကာမြဲမြဲေဟင္ ဒွ္ပဋိပကၡ မဗဒွ္ကုႝ ပေရင္ေဇှာ္ေမာဝ္ရ။

ဒးဟုီမြဲဗုီပၜန္မၢး ဂေကာံမြဲမြဲ ေဗာ္မြဲမြဲဂွ္ ဒက္ပၲန္လဝ္ နကုႝေကာန္ဂေကာံဂမၜိဳင္ရ။ တုဲပၜန္ အရာမှံဳကုႝ ဒဒွ္မတှဟ္ျခာ၊ အရာမှံဳကုႝ ဒဒွ္မခ်ပ္တှဟ္ျခာ၊ အရာမှံဳကုႝ ဒဒွ္မေကၜာန္တှဟ္ျခာဂွ္ ဒွ္သဘာဝ ပု႙ေကာန္မှိဟ္တအ္ရ။ ဟိုတ္ႏူသဘာဝေတဿင္ဏအ္ဂွ္ရ ပု႙ေကာန္မှိဟ္တအ္ (ဝါ) ဂေကာံေဗာ္ပု႙ ဂြံေဇှာ္ေမာဝ္မာန္ရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ အရာမဟုီတှဟ္ျခာ အရာမခ်ပ္တှဟ္ျခာဂွ္ ဒွ္အရာအဓိက သြက္ဂေကာံမှိဟ္ပု႙ ေဗာ္ဂကူပု႙ ဂြံေဇှာ္ေမာဝ္မြဲရ။ လညာတ္တှဟ္ျခာ ကသပ္တှဟ္ျခာ မဒွ္အရာမှံဳကုႝငၛဳဟ္မးဏအ္ ဂြံမံက္တိတ္ကၜဳင္မာန္ဂွ္ ဇဿာပ္မှိဟ္ ဟြံဟုီဂး ေဇှာ္ေဍာတ္ ကဆံင္သၜဳင္သဝ္ သိုက္ဝါတ္ ဒးႏြံကုႝ အေခါင္ဟုီဂး ဗၜးဗၜးၐးၐးကုီ သုီဒးႏြံကုႝ ဒှာဲမဟုီဂး မပၲံ ေပဲါေကာံဓ႐ုီတအ္ရ။

ဟိုတ္ႏူဇဿာပ္မှိဟ္ မှံဳကုႝကသပ္ညးကုႝညး လညာတ္ညးကုႝညးဂွ္ရ ယဝ္ရလညာတ္ဇကု ကသပ္ဇကုဂွ္ ညးဂမၜိဳင္ ဟြံဒုင္တဲမၢး ဇကုပဲါတိတ္အာ ဇကုဟြံမိက္ေကၜာန္မၢး ပဋိပကၡဂွ္ မကတုႝဒွ္ မှံဳကုႝအဆက္အစပ္တုဲ ဟြံဒွ္ လပၚေဇှာ္ေမာဝ္ ဒွ္အာလပၚပလုီရ။ ဒဿာႏူသဘာဝမှိဟ္တအ္ မှံဳသာ္ဏအ္ဂွ္ရ ေသှာဝ္ဒ႘မဝ္ကေရသ႘ မတြံဂး မှိဟ္လပၚေအာန္ ဗက္စလပၚမှိဟ္ဂလိုင္တုဲ မှိဟ္ဂလိုင္ ေ႐ွ္ေသွ္ လညာတ္မှိဟ္လပၚေအာန္ဂွ္ ဒွ္အရာ မေစွ္ကုႝေသှာတ္သဘာဝေကာန္မှိဟ္ ဂၜိဳင္အိုတ္မြဲ ဟုီမာန္ရ။ တုဲပၜန္ ဟိုတ္သဘာဝေကာန္မှိဟ္ မှံဳသာ္ဏအ္ဂွ္ရ ဒက္ဂေကာံမြဲမြဲမၢး နကုႝတင္ရန္တဿအ္ဂေကာံဂွ္ ကေလင္ေဖ်ဟ္လဝ္ကဿာင္ ညံင္ဟြံဂြံတိတ္အာမၛးရ။ ဥပမာ ပႜဲဂေကာံတုႝတှံပၠဵဂွ္ ဇကုအာဟုီဒဿံင္ ပ႐ူကငၛဲဳမၢး ဗုီလုႝဂြံလုပ္ဒဿံင္ ပႜဲဗဝိုင္ဂွ္မဏီေရာ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ ဒက္ဂေကာံမြဲမဲြမၢး ဒးေဖ်ဟ္လဝ္ တင္ရန္တဿအ္ဂေကာံဂွ္ ကၜာတုဲ ကာလခ်ပ္ေကၜာန္ဖန္ေလဝ္ ညံင္ဂြံဒွ္ ဂုန္ဖုႝ ကုတင္ရန္တဿအ္ဂွ္ ဒးခ်ပ္ ဒးေကၜာန္အာရ။

ဂေကာံမန္ ေဗာ္မန္ မထကးတိတ္ဒဿံင္ တၛဲဏအ္ ၾကပ္သုီဖအိုတ္ဂွ္ ဟိုတ္ႏူတင္ရန္တဿအ္ ဟြံတုပ္တုဲ ဂေကာံထကးတိတ္အာတှဟ္ ဟြံေသင္ဂွ္ရ ဟိုတ္ေဗာ္မန္ ဂေကာံမန္တအ္ ဂြံထကးတိတ္ဒဿံင္ မြဲကေရက္တုဲ မြဲကေရက္ပၜန္ဂွ္ ဒဿာႏူ ဟြံဒုင္ေကတ္ ဒဒွ္မခ်ပ္ဟုီေကၜာန္တှဟ္ျခာဂွ္ ဒွ္သဘာဝေကာန္မှိဟ္မြဲရ။ မှိဟ္မြဲမြဲ ဟုီပတိုန္ထၞး လညာတ္တှဟ္ျခာအာ ႏူလညာတ္ဇကုမၢး ဇကုေစွ္စိုတ္ မှိဟ္ဂွ္ ပလုီလညာတ္ ပလုီကေမၜာန္ဇကုရ။ မှိဟ္မပတိုန္ထၞးဂွ္ေလဝ္ ယဝ္ရလညာတ္ဇကု မပတိုန္ထၞးဂွ္ ယဝ္ရညးဂမၜိဳင္ ဟြံေကတ္စမၢး ဒဒွ္ရ မှိဟ္စဏအ္ ဗက္မုက္မတ္ ပလုီပေရင္ပူဂုႝဇကုဂးတုဲ စှးထပ္ ပေသာင္ထၞးကုႝညးတှဟ္ ညံင္ဂြံကၜိဳဟ္ဂွ္ ပေကာံဂြံမှိဟ္မြဲၐါ မှိဟ္မတုပ္ကုႝဇကု ဟြံေသင္မၢး မှိဟ္ဇကုမဟုီကဠင္တအ္တုဲ ပၚတိတ္အာ ဂေကာံတှဟ္ရ။ ပြမပၚတိတ္အာ ဗုီဏအ္ဂွ္ ဒွ္အရာမေဇှာ္ေမာဝ္ပတိုန္ဂကူ ဟြံေသင္ ဒွ္ဟိုတ္မတက္ပလုီဂကူ။ ယဝ္ရဂေကာံဂွ္ ဒွ္ဂေကာံမေကၜာန္ သြက္ဂကူမၢး ဒွ္မှိဟ္မပလုီဂကူမြဲရ။ ဟိုတ္ႏူညးဂမၜိဳင္ ဟြံဗက္လညာတ္ဇကုတုဲ ဇကုပၚတိတ္အာ ဗုီဏအ္ဂွ္ ဇကုဟြံဒွ္မှိဟ္ မေကၜာန္သြက္ဂေကာံ သြက္ဂကူမြဲတုဲ ဇကုဒွ္မှိဟ္ မေကၜာန္သြက္ဇကု လညာတ္ဇကုေဟင္ဂွ္ ဟုီမာန္ရ။

မြဲသာ္ပၜန္ဂွ္ ဟြံဒုင္သဇိုင္ ကုပေရင္ေဇှာ္ေမာဝ္ဂေကာံ၊ ဟြံဒုင္သဇိုင္ ကုတင္ရန္တဿအ္ဂေကာံ တင္ရန္တဿအ္ေဗာ္မြဲသာ္ ဒုင္သဇိုင္လတူပူဂုႝမြဲမြဲေလဝ္ ႏြံကုီရ။ ဟိုတ္ဟြံဒးဂှပ္ လတူပူဂုႝဂွ္တုဲ မုပူဂုႝဂွ္ မေကၜာန္ပ ဗက္ပလုီဖအိုတ္၊ ပူဂုႝဂွ္ ေကၜာန္ခိုဟ္ ဒွ္ဒဿံင္ကေမၜာန္သြက္ဂကူ ဂြံေဇှာ္ေမာဝ္ေဗာ္ဖိုဟ္ေလဝ္ ဟြံဒုင္ေကတ္။ အရာမကၜဳင္ႏူပူဂုႝဂွ္မၢး ပေရအ္ဖအိုတ္၊ လိက္ပူဂုႝဂွ္ မခ်ဴလဝ္ဂွ္ သုီကုႝဟြံဂြံဗွ္မြဲသာ္ ေဖ်ဟ္ဏာသၢဳတ္သြာတ္ ဒဒွ္ရ လိက္ဂွ္ပေရအ္လဝ္တုဲတုဲ ဥပမာ ၿမဵသာ္ဝြံယဝ္ရ ဒွ္ဒဿံင္ပႜဲစိုတ္မၢး ဒးခ်ပ္မြဲဂွ္ ဇကုဒွ္မှိဟ္ မေကၜာန္ သြက္ဂကူ သြက္ဂေကာံဟာဂွ္ ေထက္ကုႝဒးခ်ပ္ရ။ ယဝ္ရ ကတုႝဒွ္ဒဿံင္ နကုႝပေရင္ပူဂုႝ ၿမဵသာ္ဝြံတအ္မၢး ဟြံဒွ္ပဋိပကၡ မှံဳကုႝအဆက္စပ္ သြက္ဂြံေဇှာ္ေမာဝ္တုဲ ဒွ္ပဋိပကၡ သြက္ဂြံပလုီေဟင္ရ။ ယဝ္ရကတုႝဒွ္ဒဿံင္သာ္ဏအ္မၢး ခိုဟ္အိုတ္ဂွ္ ကေလင္ပေဠဝ္စိုတ္ ညံင္ဂြံစြံအာ႐ုီ လတူပေရင္ေဇှာ္ေမာဝ္ဂကူေထက္ေရာင္။

ေပှာဝ္ကုႝပဋိပကၡဂွ္ပၜန္ ပဋိပကၡတိတ္ဒွ္ ၐါသာ္ရ။ ပဋိပကၡဗြဲပႜဲ ပဋိပကၡဗြဲမၛးရ။ ပဋိပကၡဗြဲပႜဲဟုီဂွ္ ဒွ္ပဋိပကၡ အၾကာဂကူမန္ လညာတ္တှဟ္ျခာ၊ ကသပ္တှဟ္ျခာ၊ ကေမၜာန္တှဟ္ျခာတအ္ရ။ ပဋိပကၡဗြဲမၛးဟုီဂွ္ ဟုီအေရဝ္ဂကူမၢး ပဋိပကၡမကၜဳင္ႏူ မၛးဂကူမန္ရ။ ဥပမာ ဗုီကုႝဂကူဗဿာတအ္ ကၜဳင္ၐက္ေၐတ္ ကၜဳင္ပၜံင္ေကတ္ ဍဳင္မန္၊ သာ္ဂွ္ဟြံေသင္ ဒပ္ပှာန္ကေရင္ အာစံင္ကြာန္မန္ ပလုီပုိန္ျဒပ္ရတ္မန္တအ္ဂွ္ ဒွ္ပဋိပကၡဗြဲမၛးဖအိုတ္ရ။ ေပှာဝ္ကုႝပဋိပကၡၐါဂွ္ ပဋိပကၡဗြဲပႜဲေဟင္ ဗဒွ္ကုႝအဓိက ပေရင္ေဇှာ္ေမာဝ္မာန္ေရာင္။ ဟိုတ္ႏူပဋိပကၡမၛး စိုပ္ကၜဳင္တုဲ အပႜဲဂေကာံဇကု ပႜဲဂကူဇကုဂွ္ ကေလင္ေသၛဝ္ေဂၜပ္ ပတိုန္ထၞးလညာတ္နာနာ ဂိုတ္ဂစာန္ကေမၜာန္နာနာတုဲ ပေရင္သတ္ကဿဝ္ဇဝ္ပၠဵတအ္ တိတ္ကၜဳင္မာန္ရ။

အစာဖိုဝ္ခ်ိဳဝ္ (၁၉၀၅ - ၁၉၈၄)

မန္ဂွ္ ဟိုတ္ႏူဒွ္ဂကူပရဲေရာင္ ရဵဝြံ ဗွ္ဗှဳဟ္ဒးကၜဳင္တုဲ မံင္စံင္ပၜန္ေလဝ္ ႏြံကၜဳင္ကုႝေယန္သှာင္၊ ဟုီဂး ဂလာန္ေလဝ္ ဍိဳန္ေဍာတ္လေဇာတ္ေလဿာဝ္ကၜဳင္ေရာင္၊ ဂလာန္သၠာတ္ျမဟ္ မသေကဝ္ကေတာဝ္တအ္ဂွ္ေလဝ္ ေဝင္ပဲါကၜဳင္ေရာင္။ စပ္ကုႝဒက္ပတန္ဂေကာံမန္ကုီ၊ စပ္ကုႝဂကူဇကုကုီ၊ ဒးဆုႝဂဗ ပြဒးဒုင္ဗ်ိဂ႐ုိဟ္မၢး ေမတၲာအာဂတ၊ ဓရ္လေအင္ ပပဓါန္တုဲ ဆက္ေကၜာန္အိုတ္ညိ။

ႏူလိက္ မန္တအ္ငၛဳဟ္ဂြံရ။

၁၀။ ေသၛဝ္ေဂၜပ္ ဒဒွ္ဂကူမန္

ဍဳင္မန္ဟံသာဝတ႘ ဒးဒုင္ပလုီ ဒးဒုင္စံင္ ဒးဒုင္ပၜံင္ဏာ ကုႝဗဿာ နကုႝကႜိဳပ္သၠိဳပ္အံင္ေဇယ်တုဲ ဂကူမန္ပု႙ ဂစာန္တဝ္ေစှဟ္ကၜဳင္ ညံင္အာဲကဿာဲဇကု ေသၢာံကေလင္စိုပ္ တဲဇကုပၜန္ရ။ ပႜဲေခတ္ကၜာအကၤလိက္ ဟြံစိုပ္ဍဳင္ပု႙ဏီဂွ္ တှဟ္နဂြံပခိုင္ျဒဟတ္ဇကုတုဲ သာ္ဂွ္ဟြံေသင္ တှဟ္နဂြံေဖ်ဟ္စိုတ္ ကုႝလမ်ီဳ ရန္တဿအ္တုဲ အာေဖ်ဟ္လဝ္ ဗဒပ္ ပႜဲဍဳင္ေသံ သဿဝ္ပကင္ရင္သဿိင္ေသံရ။ သဿိင္ေသံပၜန္ေလဝ္ မန္တအ္ဂွ္ နဒဒွ္ဒပ္ကင္ဍဳင္ဇကု ပရးစြံ ဒုင္စုႝလဝ္ ဍဳင္ဒ်ဴဒ်ာ (ဗြဲႀကဵ ဍဳင္ကၞင္ကံက္) ဇကုရ။ ဇဿာပ္အခိင္ ဇဿာပ္အခါ ဗဿာကၜဳင္ဗတိုက္ဍဳင္ဒ်ဴဒ်ာမၢး ဒပ္ပှာန္မန္ ဂကူမန္တအ္ဂွ္ ဒးဒုင္ဗတိုက္ကုႝဗဿာ ဒးဒုင္ခ်ိဳတ္ သြက္ဂြံစုႝဒှာ ဍဳင္ေသံရ။

ဂကူမန္ပု႙ ႏူစဍဳင္ေကၜအ္အာတုဲ နဒဒွ္ဂကူမဒးဒုင္စကာ ဒှာဲမဒးဒုင္ဂစိုတ္၊ ဒှာဲမဒးဒုင္ ဂုတ္ကုႝျဒဟတ္တအ္ရ။  လိက္ပတ္ အခိုက္ကှာ ေယန္သှာင္မန္ဂွ္ေလဝ္ ဟိုတ္ႏူကဆံင္သၜဳင္တုဲ ညးေကတ္ဏာ အဲေကတ္ဏာတုဲ ပေကၜအ္ျဒပ္ညးတအ္အိုတ္ရ။ မုဥပမာမတုပ္ေရာ ယဝ္ရဟုီမၢး တုပ္တဵညံင္ရဵ ဘုတ္က်ာ္ မတုဲတဵ နကုႝကြတ္ပါန္ပုတ္ ကြတ္ပါန္ရန္ ကြတ္ပါန္ယန္ ကြတ္ပါန္သူ (ကသူ)၊ ကြတ္ပါန္ထဝ္၊ ကြတ္ပါန္တဿအ္၊ ကြတ္ပါန္တိ၊ ကြတ္ပါန္ပသဲ၊ ကြတ္ပါန္တက္၊ ကြတ္ပါန္ဗုတ္ မေက်ဝ္ေဂါဝ္မြဲ တၜဘုတ္ဂွ္ ဒးဒုင္ထေဍင္ပတိတ္တုဲ ညးတှဟ္တအ္ ကၜဳင္ပၜံင္ေကတ္ဏာ ႐ုပ္တအ္ ကေပါတ္တအ္တုဲ ပေကၜအ္ျဒပ္ညးတအ္အိုတ္ရ။ ကေပါတ္ျဒပ္တအ္ဂွ္ ဗြဲမစြံငၛဳဟ္မး ဂိုင္ေကတ္ကုီေလဝ္ သြက္ဂြံကေလင္ဟုီ ဂလာန္တင္ဂုဏ္ ကုတၜျဒပ္ဂွ္ လၸဟုီဏီရ။ ဂြိင္ေဖက္ ညးတှဟ္တီဒး တၜျဒပ္ဂွ္ ဂစာန္ပှဳက္တုဲ နကုႝစိုတ္မယုတ္မာ တၜျဒပ္ဂွ္ခ်ိဳတ္ေဟင္ ဂြံဒွ္ျဒပ္ဇကုအပိုင္ဂးတုဲ သုီဗက္ဂစိုတ္ဒဿံင္ တၜျဒပ္ဂွ္ဏီရ။

ဍဳင္မန္ဟံသာဝတ႘ဂွ္ ဒးဒုင္ပၜံင္ဏာကႝုဗဿာ ပႜဲသှာံ ၁၁၁၉ (၁၇၅၇)ဂွ္ကၜာေလဝ္ ဂကူမန္ မေသွ္ဒဿံင္တအ္ ဆက္တဝ္ေစှဟ္ ပၜန္တဲကုႝဗဿာ ဟြံပိုတ္သၠဳတ္ရ။ စိုပ္သှာံ ၁၁၄၅ (၁၇၈၃)ဂွ္ မန္ပု႙ ကေလင္သီဂြံဍဳင္လၢဳင္ မြဲတဲဏီရ။ ဆဂး ျဒဟတ္ဟြံသဿဟ္တုဲ ဒးကေလင္တိတ္ပၜန္ရ။ ဒးကေလင္ဆုတ္ပှာန္မြဲအလန္မၢး ဂကူမန္ ဒးေျဒပ္ စိုပ္အာ ဍဳင္ေသံ မြဲအလန္တုဲ ျဒဟတ္မန္ အပႜဲဍဳင္မန္ ေအာန္ေစွ္အာ မြဲအလန္ရ။ ပႜဲသှာံ ၁၁၇၇ (၁၈၁၅) ပှာန္သဿိင္ဗဿာဗဝ္ဒဝ္ ကၜဳင္ေဖ်ဟ္ဂြံဒပ္ ပႜဲမတၲမတုဲ ရပ္ၿပာံေကၜအ္ ခမ႘သင္မန္တုဲ ဂကူမန္တအ္ ေအင္ဒုင္ဟြံမာန္တုဲ သဿိင္သတ္ၐဵ ပၜတရဵတဝ္ေစှဟ္တုဲ တဝ္ေစှဟ္ကုႝဗဿာ ဗြဲမေဇှာ္ကုႝျဒဟတ္ရ။ ဆဂး ဟြံအံင္ဇှးတုဲ ဒးဒဵလုပ္ေသံပၜန္ရ။

ပႜဲသကၠရာဇ္ခေရတ္ ၁၈၅၂ အကၤလိက္ သီဂြံအာ ဍဳင္မန္ ႏူတဲဗဿာတုဲ ဂကူမန္ေတှာဝ္တဿိ မစိုပ္ဒဿံင္ဍဳင္ေသံ ညးမစ႘ကၜး လၸလိက္ပတ္တအ္ ကေလင္စဵကၜဳင္ဍဳင္မန္ သြက္ဂြံေဇှာ္ေမာဝ္ လိက္ပတ္မန္ ပႜဲဍဳင္မန္ပု႙ရ။ အခိင္ဂွ္ ဂကူမန္ ပႜဲဍဳင္ေဇှာ္ေဇှာ္တအ္ဂွ္ ဟုီအေရဝ္မန္ ဟြံဂြံေကြဟ္ဟ္အိုတ္ရ။ ဂကူမန္ ပႜဲကြာန္ ညးမေကၜာန္ဂူဗၛတအ္ဂွ္ ဆက္ဟုီဒဿံင္ အေရဝ္မန္ဖိုဟ္ဏီရ။ ဂကူမန္ မဟုီအေရဝ္မန္ဟြံဂြံ ဗြဲမဂၜိဳင္တအ္ဂွ္ ဒုင္ပေထာအ္ ဂကူဗဿာသဿးရဂၜိဳင္။

ဂကူမန္ပု႙ဂွ္ ၐိုန္ရဒးဒုင္ဍႝဳဍိဳက္ ဒးဒုင္ကဿာတ္လဒုႝ ဗြဲမေဇှာ္ကုႝျဒဟတ္ကုီေလဝ္ ဂကူမန္ဍာံမၢး ဒဒွ္ရ ဂကူမန္ဂွ္ ဒွ္ဂကူတၜတိ ဒွ္ဂကူအစာဂကူညးတှဟ္ အာဲကဿာဲဇကုဂွ္ ဒးဒုင္ပၜံင္ၐးလဝ္ကုႝ ဂကူဗဿာတအ္ဂွ္ ဟြံဝိုတ္ဂွ္ ေထက္ကုႝ ဒးဒွ္ အမ္သဝ္ေကြဟ္ဟ္ရ။ မန္ စကေလင္ဒက္ပၲန္ ေပၠာံပတိုန္ ဂကူမန္ပၜန္ဂွ္ ဒွ္အခိင္ ဒက္ပၲန္ ဂေကာံေဗာ္သြးမန္အလုံဍဳင္ရာမည ပႜဲ သှာံ ၁၃၀၁ ဒုဒၢိဳန္ ၇ ေစြက္ တၛဲအဒိုက္ (၁၉၃၉ အဝ္ေဂတ္ ၆)ဂွ္ ဟုီမာန္တုဲ ပေရင္တဝ္ေစှဟ္မန္ မလုပ္ဝင္ စကတုႝဒွ္ကၜာအိုတ္ဂွ္ ဒွ္အခိင္ အစာဖဝ္ခ်ိဳဝ္ မဒက္ပၲန္ ဂေကာံမန္ေကာန္ဍဳင္အရင္ ပႜဲသှာံ ၁၃၀၇ ဂိတုကထိုန္ (၅)မံက္ တၛဲသိုက္ (၁၉၄၅ နဝ္ေဝန္ပါ ၉) ဂွ္ ဟုီမာန္ရ။

ပႜဲမြဲဒၿမိပ္တဝ္ေစှဟ္ သြက္ဗၜးၐးဂကူမန္ဏအ္ဂွ္ ဂကူမန္ဂွ္ နဒဒွ္ဂကူမြဲဂွ္ ဗဿာတအ္ဟြံပစဿတ္သမၲီကၜဳင္၊ ဂြံဒုင္ပစဿတ္သမၲီ ဂကူတှဟ္ျခာမြဲမၢး ကလိဂြံသုီတြႝဳရးဇကုအပိုင္ ကုီေရာင္တုဲ မန္ပု႙ အာတ္ကၜဳင္ ညံင္ဂြံစဿတ္သမၲီ ဂကူမန္ နဒဒွ္ဂကူတှဟ္ျခာမြဲတုဲ ကုႝတြႝဳရးဍဳင္မန္ရ။ အာတ္ေကတ္ဟြံဂြံတုဲ ဒးတဝ္ေစှဟ္ နကုႝလြဟ္ရ။ ဗြဲႀကဵ ဟိုတ္ႏူပေတွ္ ေထင္ဂး ဗဿာ (ဥဴဏု) ဓဝ္သစၥဗိုန္ဒဿံင္ ဗုီကုႝဇကုကုီတုဲ လြဟ္မပေကာံလဝ္ နကုႝျဒပ္ဂကူမန္ဂွ္ သၜာဲေထာအ္ကုႝ ဂတိပါင္ဗဿာတုဲ ဒးဒုင္ေလင္ေဆာမ္သဿးဟြံက သုီဒးဂဇအ္နန္ထံင္ရ။ ဟုီမြဲသာ္ပၜန္ ေဗာ္ပၜတရဵဍဳင္မန္ ဟြံလၛတ္လဝ္ ဝင္အတိက္တုဲ ဒးအာအလီရ။ ဗဿာဟုီဂွ္ ပႜဲဝင္လုႝရံင္င္ ဆလအ္ဟြံၿဇိဳင္စိုတ္ သြက္ဂြံကုႝဂတိပါင္တုဲ ကာလဗုီပဿိက္စိုတ္ ကလိဂြံတုဲ ဂတိပါင္ဗဿာဂွ္ ဒွ္အာက်ာပါင္ရ။ ဟုီကၜးကၜးမၢး ပႜဲဗဿာတအ္ဂွ္ ဂတိပါင္ဟြံမြဲ က်ာပါင္ရႏြံ။

ေဗာ္ပၜတရဵဍဳင္မန္ ပအပ္ေထာအ္ျဒဟတ္တဝ္ေစှဟ္ဇကု နကုႝက်ာပါင္ဥဴဏုမြဲဗဂိုဟ္တုဲ နာဲယွ႙ဳေက်န္တအ္ နာဲဓမၼေနတအ္ ဒးကေလင္ စႏူတမ္ပၜန္ရ။ ပေကာံဂြံဂၜိဳင္ကၜဳင္ညိ ကႜိဳပ္ထကးတိတ္အာ မြဲကႜိဳပ္တုဲ ဇကုကုႝဇကု ဒးပန္ဂစိုတ္ ေရင္သကအ္ပၜန္ရ။ ပႜဲပြိဳင္ ၅၀ သှာံဏအ္ ႏူစ ဒက္ပၲန္ေဗာ္ဍဳင္မန္တဿိတုဲ ပဲါႏူေဗာ္ဍဳင္မန္တဿိတုဲ ေဗာ္လြပ္လြဟ္တှဟ္ ေဍာတ္တ္ဍာတ္တ္တအ္ဂွ္ လၸဟုီဏီရ။ ႏူကုႝေဗာ္ဍဳင္မန္တဿိဂွ္ ထကးတိတ္လဝ္ မြဲစိအလန္ေရာ ယဝ္ရေက်ာဝ္မၢး  -

၁၉၆၅ နာဲဓမၼေန ပၚတိတ္တုဲ ဒက္ပတန္ ေဗာ္ဟံင္ၿပာ္ဂကူမန္၊

၁၉၆၆ ဂေကာံဗိုလ္အံင္ေက်ာန္၊ ဗိုလ္ဏီ ေကုာံ ဂေကာံနာဲအရ႘တအ္ ပၚတိတ္၊

၁၉၇၆ နာဲေလန္ေထာန္၊ နာဲယွံင္ ေကုာံ နာဲက်ဝ္အိင္ ပၚတိတ္၊

၁၉၈၁ ေဗာ္ဍဳင္မန္တဿိ ထၠးအာၐါကေရက္ ကႜိဳပ္နာဲယွ႙ဳေက်န္ ကုႝ ကႜိဳပ္နာဲနလႅာ၊

၁၉၉၆ ဒုသၠိဳပ္တမ္ဒပ္ နာဲဆာန္ဍဳင္ ေကုာံ သၠိဳပ္ထံင္ပ႐ုိင္ နာဲအံင္၊ သၠိဳပ္ဒပ္ပၚ နာဲသုင္ဗသာန္ (ခ႐ုိင္ဗိက္)တအ္ ပၚတိတ္၊

၂၀၀၁ နာဲပါန္ေညာအ္ သၠိဳပ္ဗ်ဴဟာ ပၚတိတ္တုဲ ဒက္ပၲန္ ေဗာ္ကေလင္ဒက္ပၲန္ဍဳင္ဟံသာဝတ႘၊

ရံင္ေကတ္သှာံလၲဴေတအ္တုဲ ဒပ္မန္ ဂြံဒွ္ဒဿံင္ မြဲဒပ္ဓဝ္ဂွ္ ၾကပ္ဟြံမြဲကၜဳင္ဏီရ။ ပၚတိတ္အာမြဲ ၿပိဳင္ပကာန္ ဂစိုတ္ဂယိုင္ညးသကအ္ဖဲ လေဆာဝ္ ကေလင္ပံင္၊ လေဆာဝ္အိုတ္အာမြဲတုဲ ျခာဟြံလအ္ ပၚတိတ္အာမြဲပၜန္ အုပ္ေကၜအ္နိဂုီ ဗုီဂွ္ပၜန္ ကေမၜာန္ဂြံတဝ္ေစှဟ္ကုႝသှဂွ္ ဟြံဂြံေကၜာန္၊ ဒးအိုတ္ဒဿံင္အခိင္ ဒးၿပိဳင္ပကာန္ ဂစိုတ္ဒဿံင္ညးသကအ္ ကၜးကၜး။

ဟိုတ္ႏူညာတ္ေကတ္ ဒဒွ္မဒွ္ဒဿံင္သာ္ဏအ္တုဲ ညးလၛႝဳတအ္ဟုီ မန္ပု႙ဒးလဝ္ဝိပက္ ဟုိတ္ဂွ္ရ မန္ၐါ ေကာံဟြံဂြံ။  ညးလၛႝဳဂွ္ဟုီ မန္ဂွ္ ဂကူဨကရာဇ္ ညံင္ရဵဇာဒိသိုင္ၐါ မံင္မြဲဂိုဟ္ဟြံဂြံကုီ မန္ၐါပေကာံမြဲ ဟြံေကာံ။ ညးလၛႝဳပၜန္ဂွ္ ဟိုတ္ႏူမန္ပု႙ ဒးမံင္ဒဿံင္ ဘဝဍိက္ဗဿာတဿာလအ္တုဲ ကဆံင္ပညာဟြံသၜဳင္ ညးမြဲေကုာံညးမြဲ ကုႝကႜိဳပ္ေရင္သကအ္ဟြံမာန္။ ဗုီလညာတ္ညးႏြံဂွ္ ဟုီပတိတ္ဒဿံင္အိုတ္ရ။

လညာတ္ညးဂွ္ ဒွ္ဍာံမာန္ေရာ ပု႙ေထက္ကုႝသၵးဂၜာဲသြဟ္ရ။ မုဟိုတ္ေရာမၢး ပေရင္သဿဟ္န္ဂကူမန္ဂွ္ သြက္ပု႙ ဒွ္ဒဿံင္ အရာ ဟြံဗဒွ္ မံင္ဟြံဂြံမြဲရ။ နကုႝျဒဟတ္သဿဟ္န္ေဟင္ ဂကူမန္ပု႙ ကေလင္ဒက္ပၲန္ ဍဳင္မန္ဟံသာဝတ႘မာန္ေရာင္။

လညာတ္မၢး မန္မဒးလဝ္ဝိပက္ဂွ္ ပႜဲဒှာဲဏအ္ မိက္ဂြံခ်ပ္ဂှန္ကၜာရ။ ညးဂွ္မြဲ ဂြံဆဵလဝ္မန္ေရာ။ ပႜဲရာဇာဝင္မန္ကုီ ပႜဲဗုဒၶဝင္ကုီ ပႜဲမဟာဝင္ကုီ ပ႐ူက်ာ္မြဲမြဲ ညးမြဲမြဲ ဂြံဆဵလဝ္ မန္ညံင္ဂြံထကး ညးသကအ္ဂွ္ ဟြံဂြံဆုႝေကတ္ရ။ ပႜဲဝင္ဂမၜိဳင္ဂွ္ ပ႐ူမန္ ဂြံဆုႝေကတ္ အတိုင္ဏအ္ေဟင္ရ။ က်ာ္ကကၠဳသန္ဂွ္ ဒွ္ဂကူမန္၊ က်ာ္ႀတဲကၜာအုိတ္ ပႜဲဘႁဒၵရကဝ္ဝြံ ဒွ္ဂကူမန္တုဲ က်ာ္ဂမၜိဳင္ဗြဲႀကဵတအ္ဂွ္ ဒးဒုင္ပူဇဵ ကုဂကူမန္ကၜာအိုတ္၊ ဒးကုႝပူဇနိယဝတၴဳ ကုဂကူမန္သုီညးဖအိုတ္၊ ဒးတြံ ကုဂကူမန္ နကုႝဘာသာမန္ကၜာအိုတ္၊ တိတဿိ မဒွ္တိပရဲ ဍဳင္ဗေဂါဂွ္ ဂကူပရဲ ဗုီကုႝဂကူမန္ေဟင္ ဒးမင္မြဲ ပကင္ရင္ေထက္တုဲ က်ာ္ႀတဲေဂါတမ ကုႝလဝ္တဿာဲတဲ ကုဂကူမန္၊ က်ာ္အရိမေတၲယ်ဂတဝြံေလဝ္ ဒးဒွ္ဂကူမန္ပၜန္ေရာင္။ ပဲါႏူဏအ္တုဲ နကုႝဂြန္ေစွ္ေစွ္ မိက္ဂြံဝးပကဝ္ စိုတ္ဓါတ္ဂကူမန္တုဲ ေကၜာန္ဗဒွ္ပတိုန္လဝ္ ပုံမြဲမြဲတုဲ ဟုီလဝ္ႏြံဟာဂွ္ ေကတ္ဟြံဒးရ။

အရာမဟုီကၜဳင္လတူဝြံ ဒွ္အရာမေဆင္ကုႝ ပေတွ္တုဲ ညးမြဲကုမြဲ ဓဝ္ပေတွ္ဟြံတုပ္ ေရင္သကအ္ရ။ သာ္ဂွ္မၢး စှးဒးဗေၐက္မတ္တုဲ ဒးပေတွ္ဂွ္ အဓိပၸါယ္ လညာတ္သမၲီ မစိုပ္ကုႝဝိပက္ဏအ္ ဗုီလုႝႏြံဒဿံင္ေရာဂွ္ ပု႙ေထက္ကုႝ ဒးေသၛဝ္ေဂၜပ္ရ။

ဝိပက္ ဟုီဂွ္ ကၜဳင္ႏူအေရဝ္ပါဠိ ဝိပါက မဂြံအဓိပၸါယ္ အရာဇကုမေကၜာန္လဝ္တအ္ဂွ္ ဇကုေသၢာအ္/သၵး ဒုင္စသိုင္ ရ။ ဣဏအ္ဂွ္ ဒွ္ဒႆနမေဆင္စပ္ကုေဒၢတ္ (Moral philosophy) ဗုဒၶဘာသာမြဲရ။ ဟိုတ္ဒႆနဏအ္ဂွ္ ေသာင္ဒဿံင္ရ။ ညံင္မှိဟ္တအ္ ဟြံဂြံေကၜာန္ ပေရအ္ပေရအ္ လတူညးတှဟ္ရ။ ယဝ္ရအဲ ကၜတ္ျဒပ္ညးလဿဳဟ္မၢး မြဲတၛဲ ညးကေလင္ကၜတ္ ျဒပ္အဲပၜန္ေရာင္၊ ဂြိင္ေဖက္ ကေလင္ဒးတုဲ စိုတ္မဂံင္ကၜတ္ ျဒပ္ညးတှဟ္ဂွ္ ေအာန္ေစွ္အာရ။ မြဲလပၚဂွ္ပၜန္ ညးမဒးဒုင္ကၜတ္ဂွ္ေလဝ္ စိုတ္ေျပေလာဲသြာရ။ တၛဲဏအ္ ေဍဟ္ကၜတ္ျဒပ္အဲ မြဲတၛဲ ျဒပ္ေဍဟ္ေလဝ္ သၵးေလင္ ဗုီအဲကုီေရာင္ ဂးတုဲ ဝိုတ္ေထာအ္ ပ႐ူဇကုမဒးေဆာမ္ေလင္လဝ္ဂွ္တုဲ ဆက္အာဘဝဓမၼတာပၜန္ ဂြံရ။

ဘာသာလုႝဟြံဟုီ ဒက္ပၲန္လဝ္ နကုႝဒႆနညးကုႝညး ညံင္ဂြံထိင္ဒက္လဝ္ လိုက္ဏအ္မြဲဂြံဖအိုတ္ရ။ ညံင္လိုက္ဏအ္ ပဋိပကၡဂြံေအာန္ရ။ ဟိုတ္ဂွ္ရ ကုညးဟြံမာန္စိုတ္တအ္ဂွ္ ဒးထိင္စိုတ္ နကုႝဘာသာဖအိုတ္ဂွ္ရ ေကြတ္ဘာသာတအ္ဂွ္ ကဿာတ္လဒုႝဟြံေထက္ရ။

ကုညးမပေတွ္လဝ္ မန္ဒးလဝ္ဝိပက္တအ္ဂွ္ မိက္ဂြံသဿာန္မြဲရ။ ဘာသာပႜဲလိုက္ဝြံ မဒွ္အရာမေဆင္စပ္ ကုပူဂုႝမြဲမြဲတုဲ ပူဂုႝဂွ္ ေကၜာန္လဝ္ ေဗၜတ္မၢး ပူဂုႝဂွ္ေဟင္ ဒးဒုင္ရ။ လဿဳဟ္ဗုီလုႝ ညးမြဲမဲြေကၜာန္လဝ္ေဗၜတ္တုဲ ဂကူမန္သုီမြဲဂကူ ဒးဒုင္ေရာ ဟြံေစွ္ကုႝ ဗဗြဲဓဝ္လးလးရ။ ဟိုတ္ႏူပေတွ္ေကတ္ လတူ ကမ္အတိက္ ဝိပက္အတိက္တအ္တုဲ အရာအိုတ္သုီ မုညးတှဟ္ဟ္ ပကုႝဇကုေလဝ္ ေစၜာအ္စဒုဟ္ လတူဝိပက္ဖအိုတ္မၢး ဇကုဂွ္ ဒွ္မှိဟ္ မကုႝလဝ္အေခါင္ ကုညးတှဟ္ ဂြံပဇကုေရာင္ဂွ္ ကုႝေစွ္စိုတ္ညိ။ ကမ္ဇကု ႏြံပႜဲတဲဇကုဂွ္ ဟြံဒွ္တုဲ ကမ္ဇကုဂွ္ ပအပ္လဝ္ကုႝညးတှဟ္ သဒွ္အာ သာ္ဂွ္ေရာင္။

အေရဝ္ဗုီလုႝ မိက္ဂြံဟုီဟုီ ဟိုတ္လုႝ မိက္ဂြံထၞးထၞး၊ ပု႙ဒက္ပၲန္ ဓဝ္သဿဟ္န္ အၾကာဂကူပု႙ ဂြံကုီ ဟြံဂြံကုီဂွ္ တုဲကုႝ ပု႙ေဟင္ရ။ တၜပညာမန္လၛႝဳတအ္ဂွ္ ဗက္ဟုီတြံ ညံင္မန္ကုႝမန္ ညံင္ဂြံကုႝကႜိဳပ္ေရင္သကအ္မာန္၊ ဗက္ေဒၜာအ္ေဗၲာန္ ညံင္မန္တအ္ ဂြံဒုင္ေဒၢတ္ဗက္ေကတ္ ကဠင္အေရဝ္ ကႜိဳပ္သကိုပ္တအ္ကုီရ။

ဟုီဍာံဍာံမၢး အခိုက္အလိုက္မှိဟ္မန္ပု႙ဂွ္ ဒွ္အခိုက္အလိုက္ ေဒၢတ္ဗက္ ကဠင္အေရဝ္မှိဟ္(အာယုက္)ေဇှာ္ စြံေ႐ွ္ေသွ္ရဵဂဵ လတူမှိဟ္ (အာယုက္)ေဇှာ္တအ္ရ။ စြံေ႐ွ္ေသွ္ရဵဂဵ လတူခမ႘သင္။ ဆဂး ဝါတ္မြဲဂွ္ မှိဟ္ (အာယုက္)ေဇှာ္ဂွ္ ပႜဲဂကူမန္ပု႙ ႏြံမှိဟ္မြဲဓဝ္ဟြံေသင္။ ဗုီဂွ္ကုီ ခမ႘သင္ေလဝ္ ႏြံမြဲဇကုဓဝ္ဟြံေသင္ရ။ တုဲ မှိဟ္မစုက္လုက္ ကုမှိဟ္ေဇှာ္ဂွ္မၢး ဗက္လကၠရဵမှိဟ္ဂွ္ မှိဟ္မစုက္လုက္ကုႝမှိဟ္ေတအ္မၢး ဗက္လကၠရဵ မှိဟ္ေဇှာ္ေတအ္။ ညံင္ရဵသာ္ဂွ္ကုီ ခမ႘တၜဇမၜိင္အာယုက္ဂွ္ ႏြံမြဲဇကုဓဝ္ေလဝ္ ဟြံေသင္ေတွ္ မှိဟ္မေ႐ွ္ ခမ႘သင္ဂွ္ ဗက္အာ ခမ႘သင္ဂွ္ မှိဟ္မစုက္လုက္ ကုခမ႘သင္ေတအ္ ဗက္အာခမ႘သင္ေတအ္။ မှိဟ္ေဇှာ္တအ္ဂွ္ပၜန္ ညးမြဲကုမြဲ လညာတ္ဗုီလုႝဂြံတုပ္ဂွ္ ဟြံခ်ပ္ဖန္မြဲေလွ္တုဲ ေဝင္ၿပိဳင္ညးသကအ္သဿးတုဲ ေကှာတ္တဲ ဂကူမန္ေလဝ္ ေလင္အာအၾကာဂွ္ကုီရ။

၉။အဘိဓရ္ဂကူမန္ မေဆင္စပ္ကုႝေတှာဝ္ ေကုာံ ပေရင္မှိဟ္

က႑ဝြံ ပႜဲဂကူပု႙ သာ္လုႝႏြံဒဿံင္ေရာ ယဝ္ရပ႙ု ဒးလၛတ္မၢး ပု႙ဒးရံင္ ပႜဲအခိုက္ကှာပု႙တအ္ရ။ ပု႙ဂကူမန္ဂွ္ ဒုင္သဇိုင္ ကုအခိင္အခါတုဲ အခိုက္ကှာနာနာ ႏြံဒဿံင္ရ။